Interview ondersteuningsteam veehouderij en volksgezondheid
“Er is serieus werk aan de winkel in deze sector, maar het is haalbaar als we goed samenwerken.”
In Brabant werken de drie omgevingsdiensten, de GGD’s en de provincie nauw samen in het Ondersteuningsteam veehouderij en volksgezondheid. Dit team is het aanspreekpunt voor vergunningverleners en adviseurs ruimtelijke ontwikkeling en adviseert gemeenten rondom gezondheid en veehouderijen. Ze zijn actief vanuit het bestuurlijk platform omgevingsrecht, werkgroep veehouderij. Ze delen kennis over VTH aspecten van de agrarische sector, maken handreikingen, organiseren bijeenkomsten of webinars en stellen memo’s en notities op zoals over stalbranden of endotoxinen. Ook worden casussen besproken zodat in Brabant breed antwoord gegeven kan worden op vragen zoals hoe in bepaalde gevallen gezondheid en veehouderij in de afweging kan worden meegenomen. “Vergunningverleners, kom naar het ondersteuningsteam toe voordat je terechtkomt in het grijze gebied. Trek vaker aan de bel!”
De provincie Noord-Brabant wil dat Brabanders in 2030 gemiddeld drie jaar langer gezond leven. RIVM berekeningen wijzen uit dat 37%(1) van de luchtverontreiniging veroorzaakt wordt door emissies uit de landbouw, vertelt Wouter Moonen. “Daar is dus veel gezondheidswinst te behalen. Dat betekent werk aan de winkel, maar wel met realistische doelen. En dat is haalbaar als we goed samenwerken,” zegt Moonen. Hij ziet zes belangrijke lijnen.
- Emissies in de landbouw verminderen doordat schonere lucht, bodem en water bijdragen aan gezondheid.
- Beëindigen van varkenshouderijlocaties via de vrijwillige landelijke subsidieregeling.
- Een hernieuwd toetsingskader rond uitstoot van endotoxinen.
- Een herstelpakket voor circa 2000 combi-luchtwassers.
- Stimuleren van kringlooplandbouw.
- Stoppen met normopvulling.
Toetsingskader endotoxinen
Met het verminderen van stikstof en het beëindigen van varkenshouderijen heeft het ondersteuningsteam niet rechtstreeks zelf van doen. Wel met het hernieuwde toetsingskader voor endotoxinen. “Al in 2012 kwamen de eerste serieuze signalen binnen dat veehouderijen een negatieve impact kunnen hebben op de gezondheid van omwonenden.” Stouthart is net als Wouter Moonen en Janette Hol (Omgevingsdienst Midden- en West-Brabant) lid van het ondersteuningsteam.
Deze signalen werden in 2016 bevestigd in een rapport van het RIVM. De hoeveelheid endotoxinen in de lucht vormt een goede graadmeter op gezondheidsrisico’s. Vooruitlopend op landelijk beleid ontwikkelde het ondersteuningsteam zelf een toetsingskader. Dat wordt sinds 2016 bij nieuwe vergunningaanvragen toegepast. Het beschrijft een aanpak voor het beoordelen van het risico op verspreiding van endotoxinen van (uitbreidende) veehouderijen. Dit geldt echter alleen als er een toename is van de fijnstof emissie in de vergunningaanvraag. Het toetsingskader is een belangrijk en geschikt instrument gebleken, want het hield stand voor de rechtbank in diverse rechtszaken. “Uitbreidingen van veehouderijen zijn hierdoor tegengehouden omdat ze te dicht bij omwonenden zaten of juist doorgegaan omdat omwonenden ver genoeg weg woonden.”
Het huidige toetsingskader zorgt ervoor dat de leefomgeving niet verslechtert, maar het doel van de provincie nu is de gezondheid van Brabanders te verbéteren. Dat gaat een stap verder. “We willen toe naar vermindering van blootstelling aan endotoxinen. In vee-dichte gebieden willen we dat lokaal, proportioneel en fijnmazig kunnen doen. Het nieuwe toetsingskader gaan we testen in pilots in de gemeenten Bergeijk, Gemert-Bakel, Bernheze en Someren. Als het goed werkt, leggen we het voor aan alle gemeenten. Als die ermee instemmen, gaan we het in de hele provincie toepassen.”
Kern van het provinciale beleid wordt dat veehouders alleen maar kunnen uitbreiden als de leefomgeving gezonder wordt. “Dat kan op verschillende manieren bereikt worden. We willen toe naar een situatie dat een bedrijf zélf kan kiezen welke technieken het toepast. We denken aan een nieuwe emissienorm. Hoe je die wilt halen, mag je zelf weten.”
Herstelpakket luchtwassers
Ook geur is van invloed op gezondheid. In het verminderen van geuroverlast spelen luchtwassers een belangrijke rol. In Brabant zijn er met vergunning ongeveer tweeduizend combi-luchtwassers geïnstalleerd bij veehouderijen waarvan uit onderzoek van Wageningen Livestock Research blijkt dat ze minder goed werken. Omwonenden ervaren veel meer stank dan vooraf was berekend. Met Wageningen University & Research wordt nu gewerkt naar een pakket aan verbetermaatregelen. Die kosten veel geld.
Overige ontwikkelingen
Het ondersteuningsteam ontwikkelde verder een handreiking veehouderij en volksgezondheid met een stappenplan voor vergunningverleners van omgevingsdiensten en RO-afdelingen van gemeenten. “Met dat plan kun je gezondheidsrisico’s beter beoordelen. Als uit het stappenplan blijkt dat er een verhoogd gezondheidsrisico is, worden gemeentes geadviseerd om met de GGD te overleggen”, vertelt Janette Hol. Dat kan gemeenten helpen te onderbouwen waarom aan bepaalde vergunningen of bestemmingsplanwijzigingen niet wordt meegewerkt. De GGD vertelt hier meer over op pagina 5.
De provincie werkt verder aan een visie op kringloopbemesting. Ook kringloopbemesting draagt bij aan een gezondere leefomgeving. “Uitgangspunt wordt het aan de bron scheiden van mest en het produceren van bodemverbeteraars en kunstmestvervangers. We willen af van drijfmestsystemen, (inclusief drijfmestbewerking) en drijfmestaanwending. Een vorm van bewerking van mest is nodig om de doelen op gebied van klimaat, stikstof, water en circulariteit te behalen,” licht Moonen toe.
Normopvulling
Een andere beleidsmatige keuze die gemaakt kan worden is het tegen gaan van de zogeheten ‘normopvulling’. Bedrijven vullen milieuruimte die vanuit technische maatregelen wordt behaald op tot aan de norm zoals bij fijn stof en geur. Zo kunnen ze de ruimte die het wettelijk kader geeft, gebruiken om bijvoorbeeld meer dieren te houden. “Dat maakt de investering voor de veehouder betaalbaar, maar dit is niet goed voor de gezondheid,” schetst Moonen. Een stimulans om onder de norm te blijven ten gunste van de leefomgeving zou ook voor de veehouder bereikbaar moeten zijn.
Trek bij ons aan de bel!
Moonen, Hol en Stouthart vinden het belangrijk dat medewerkers van omgevingsdiensten goed geïnformeerd zijn en blijven over alle ontwikkelingen rond gezondheid en leefomgeving. Janette Hol: “We krijgen een nieuwe Omgevingswet, waar gezondheid een steeds belangrijkere plek krijgt. Vergunningverleners hebben een belangrijke rol om te motiveren waarom er wel of geen vergunningen verleend worden. Het ondersteuningsteam kan handvatten en motivaties bieden. Dat bij de toetsing van gezondheid niet altijd duidelijk is welke afwegingen gemaakt kunnen worden, vormt een grijs gebied. We zouden graag zien dat vergunningverleners vaker aan de bel trekken bij het ondersteuningsteam. Ze kunnen terecht met casussen als ze er niet uitkomen. Kom naar ons toe voordat je terecht komt in het grijze gebied. Wij kunnen dan helpen om het weer helder te krijgen.”
Het Ondersteuningsteam veehouderij en volksgezondheid • Werkt aan een herziene versie van het toetsingskader endotoxinen. • Werkt mee aan onderzoek van de Wageningen University & Research om de werking van bestaande (vergunde) luchtwassers te verbeteren. • Duidt landelijk en internationaal onderzoek en bekijkt hoe dat toegepast kan worden. • Heeft zicht op ontwikkelingen in de gehele provincie. • Kan een handelingsperspectief meegeven aan gemeenten en vergunningverleners. • Organiseert webinars over nieuwe ontwikkelingen.
1Ten opzichte van 2016, berekend door het RIVM voor het Schone Lucht Akkoord.