Interview GGD - Monique de Kok en Renske Nijdam
“Een gezonde leefomgeving gaat verder dan het voorkomen dat mensen aan nare dingen blootgesteld worden.”
Monique de Kok en Renske Nijdam werken bij de GGD. De een houdt zich bezig met gezondheidsbevordering, de ander met gezondheidsbescherming. “Gemeenten realiseren zich steeds meer dat gezondheid een belangrijke factor is en dat ze van tevoren na moeten denken over gezondheidseffecten.”
De GGD, de provincie, omgevingsdiensten en gemeenten werken op allerlei manieren samen op het gebied van gezondheid. Een van de taken van de GGD is het adviseren van gemeenten over het verbeteren van de leefomgeving. “Wij van de GGD zijn van preventie. Wat kun je doen om de leefomgeving zo gezond mogelijk te maken. Welke relevante effecten op de gezondheid spelen er bij inrichtingsvraagstukken?”, vertelt Monique de Kok, projectleider gezonde leefomgeving. “Een gezonde leefomgeving gaat verder dan het voorkomen dat mensen aan nare dingen blootgesteld worden. Het gaat ook over de aanleg van fiets- en wandelpaden, over gezonde gebouwen en wijken om gezond gedrag te stimuleren.” Om daarover goed met elkaar in gesprek te kunnen hebben GGD’s drie kernwaarden vastgesteld.
- Gezonde mobiliteit: stimuleren van wandelen, fietsen en ov.
- Gezonde gebouwen: levensloopbestendig bouwen, voldoende ventilatie, geen schimmel etc.
- Gezonde leefomgeving: geen drukke wegen door een woonwijk, voldoende koele plekken, ontmoetingsplekken en winkels in de wijk, ook voor mensen die minder mobiel zijn, etc.
“Als je over deze kernwaarden nadenkt bij het ontwerpen van woonwijken kun je met relatief eenvoudige ingrepen een groot positief effect bereiken”, weet Monique de Kok.
De GGD brengt de gezondheid van inwoners in kaart in diverse monitors. “Je kunt luchtkwaliteit en geluid meten, maar we vragen ook nadrukkelijk naar de beleving van inwoners. Dat voegt een dimensie toe. Ervaren van overlast kan effect op gezondheid hebben, denk aan hoge bloeddruk of slaapklachten. Gemeenten realiseren in toenemende mate dat het belangrijk is om de harde cijfers goed te bestuderen, maar óók om de beleving van burgers te betrekken. Als gemeenten aan de slag gaan met hun omgevingsvisie of als er in het ruimtelijk domein projecten of initiatieven zijn gaan we het gesprek hierover aan. Dan laten we zien wat we weten over de belevingskant en vertellen we over de kernwaarden.”
Wethouders met lef nodig
In de Nederlandse wet- en regelgeving is gezondheid onvoldoende geborgd, vinden De Kok en Nijdam. “Dan heb je wethouders met lef nodig die gezondheid vooropstellen en goed gemotiveerd onderbouwen waarom ze een bepaalde vergunning wel of niet willen afgeven. De provincie, GGD, omgevingsdiensten en gemeenten werken op dat gebied steeds beter samen,” zegt Renske Nijdam, specialist veehouderijen bij de GGD. “Het komt vaker voor dat een vergunningverlener een gemeente adviseert om de GGD ook om advies te vragen en andersom. We werken aanvullend. De omgevingsdienst adviseert vanuit de landelijke normen, de GGD op basis van gezondheids- en streefwaarden en richtlijnen van het RIVM en de Wereldgezondheidsorganisatie.”
Een goed voorbeeld van die samenwerking is het endotoxine toetsingsinstrument dat in Brabant is ontwikkeld, vindt Nijdam. Met dit toetsingsinstrument is in de gemeente Heeze-Leende een uitbreiding van een pluimveehouderij geweigerd vanwege de toename van uitstoot van endotoxinen. “Vanuit gezondheidsmotieven heeft de gemeente geen vergunning afgegeven en dit heeft stand gehouden in de rechtbank.”
Er is ook een landelijk GGD-advies om binnen een straal van twee kilometer van een geitenhouderij geen activiteiten te ontplooien voor kwetsbare doelgroepen zoals baby’s, peuters en ouderen vanwege een verhoogde kans op longontsteking. Op basis van dat advies is in Gelderland een vergunning geweigerd voor een gastouderopvang binnen die straal. Ook dat hield stand voor de rechter, weet Nijdam. “De gemeente is in dit soort situaties degene die het besluit neemt om wel of niet een vergunning te verlenen. Maar omgevingsdiensten en de GGD vliegen elkaar in waar nodig. We willen er met zijn allen voor zorgen dat de gezondheid van de inwoners beter wordt.”
Handreiking veehouderij en volksgezondheid
Ook de handreiking veehouderij en gezondheid is een mooi en praktisch product dat gezamenlijk is ontwikkeld. “Binnen de GGD werken maar een paar mensen die op dit gebied kunnen adviseren. We kunnen niet alle vergunningaanvragen doorlopen. Dit stappenplan helpt vergunningverleners.” “De omgevingsdienst is gemandateerd om wettelijke taken uit te voeren. Ze toetsen op de wettelijke normen voor geur, lucht, geluid en uitstoot. Wij geven bovenwettelijke gezondheidsadviezen. Daar hebben we soms echt discussie over. Waar landt het GGD-advies? Hoe kunnen we elkaar versterken in plaats van tegenwerken? Dat is echt een uitdaging. De ervaring die we nu opdoen in de veehouderij kunnen we straks verbreden in de nieuwe Omgevingswet,” aldus Renske Nijdam. Samenwerking leidt ook tot praktische producten. Zo is er in Zuidoost-Brabant een producten- en dienstencatalogus gemaakt ter voorbereiding op de nieuwe Omgevingswet. Daarin staat helder uitgelegd wie welke diensten en adviezen verleent.
Beleidskader
De GGD is blij met het nieuwe beleidskader Gezondheid van de provincie. “Daaruit blijkt de ambitie om gezondheid serieus te nemen. We zouden willen dat alle gemeenten deze ambitie overnemen. Maar er zit ook een zorg: je kunt makkelijk opschrijven dat alle maatregelen die je neemt de gezondheid van de inwoners moet verbeteren, maar hoe ga je dat uitwerken?” Zaken concreet formuleren is dan belangrijk. “Spreek bijvoorbeeld af dat het aantal inwoners dat hinder ervaart van geluids- of geuroverlast moet dalen”, zegt Nijdam. Beiden vinden het een gemiste kans dat in de nieuwe Omgevingswet de streefcijfers van het RIVM of de Wereldgezondheidsorganisatie niet zijn opgenomen als ambitie.
Aan gemeenten geven de twee nog het advies mee om inwoners actief te betrekken bij nieuwe plannen en projecten. “Ze zijn ervaringsdeskundigen. Betrek ze zodat ze weten wat er speelt, ze hun mening kunnen geven en mee kunnen denken over alternatieve oplossingen.” Ook bij dit soort processen kan de GGD een rol spelen. “De gemeente Bernheze is richting de nieuwe omgevingsvisie bezig met een inspiratiedocument over een gezonde leefomgeving. Met inwoners en stakeholders hebben we daar een middag aan meegedaan. Samen kijken we dan hoe we concreet de streefcijfers kunnen meenemen”, aldus Nijdam.
“Wat ik echt zou waarderen is dat vergunningverleners bij omgevingsdiensten wat sneller contact opnemen met de GGD als ze een niet pluis gevoel hebben. Gewoon om samen te brainstormen en te overleggen over een bepaalde situatie. Hoe kunnen we in deze situatie gezondheid inzetten om de leefomgeving te verbeteren?”