STAP 2: INZICHT

In Stap 2 wil de bewoner weten hoe zijn huis in elkaar steekt. Hij zoekt antwoorden op vragen als: Hoe energiezuinig is mijn woning al? Hoe gebruik ik mijn woning nu en later? Wat voor invloed heeft mijn gedrag op mijn energiegebruik? Hoe kan ik straks mijn woning zonder aardgas verwarmen? Komt er een warmte-oplossing voor de hele wijk of moet ik zelf voor een oplossing zorgen? Om inzicht te krijgen kan de bewoner een beroep doen op de bondgenoot. Deze kan de woning onderzoeken en via een gestructureerde aanpak: (1) lekcheck, (2) inspectie van de woning en (3) een gesprek met de bewoner, met de 80-60-40 methode als leidraad.

De 80-60-40 methode

Hoe bepaal je of een woning zonder aardgas verwarmd kan worden? Een relatief eenvoudige methode is het verlagen van de aanvoertemperatuur van het water in de cv-ketel. Met de 80-60-40 methode wordt de temperatuur stapsgewijs verlaagd van 80 naar 40 graden Celsius. Als het buiten rond het vriespunt is en binnen is het nog altijd comfortabel warm met een aanvoertemperatuur van 40 graden, dan is het mogelijk om de woning zonder aardgas te verwarmen. De meeste huizen moeten hiervoor stap voor stap worden aangepast. Na elke stap in de bewonersreis kan de aanvoertemperatuur in de ketel omlaag.

We onderscheiden vier niveaus:

80 graden: Bij veel mensen staat de cv-ketel standaard op 70 of 80 graden Celsius. Hier start de bewonersreis met onderzoek naar kieren, de isolatie van de woning, ventilatie en de woonwensen van de bewoners (stap 2 van de bewonersreis).
Van 80 naar 60 graden: Met kierdichting, slimmer ventileren, optimalisatie van de installaties en andere kleine ingrepen kan de temperatuur in de cv-ketel naar 60 graden (stap 3 van de bewonersreis).
Van 60 naar 40 graden: Deze stap vraagt vaak grotere ingrepen in (de schil van) de woning. Voordat deze stap wordt genomen, is het belangrijk dat de bewoners weten welke warmteoplossing er in de wijk komt. De aanvoertemperatuur van een warmtenet (als voorbeeld) is soms hoger dan 40 graden. In die gevallen hoef je vaak minder ingrijpend te isoleren (stappen 4, 5 en 6 van de bewonersreis). Zolang er nog geen duidelijkheid is over een mogelijk warmtenet, kan de bewoner alvast de basis op orde brengen (stap 3) en bijvoorbeeld de spouwmuren isoleren.
40 graden: De woning kan nu verwarmd worden met water van 40 graden en is daarmee klaar voor elke duurzame warmtebron. Dit kan een collectieve oplossing zijn, zoals een warmtenet of een individuele oplossing zoals een warmtepomp (stap 7 van de bewonersreis).

Gierende wind

“We zijn tijdens de lekcheck inmiddels op zolder aangekomen. De ventilator staat beneden te draaien en zorgt ervoor dat het lijkt alsof er continu windkracht 5 op de gevel staat. We voelen op verschillende plaatsen dat de lucht via kieren naar binnen stroomt. Maar hier op zolder horen we de wind gieren. Het lijkt van boven het luik naar de vliering te komen. De bewoner is inmiddels zo nieuwsgierig geworden dat hij wil weten waar het precies vandaan komt en kruipt de vliering op. Daar vindt hij een grote kier in de aansluiting van de schoorsteen op het dak.”

1. Lekcheck

Met een lekcheck wordt de luchtdichtheid van de woning gemeten en worden de belangrijkste kieren opgespoord. Hiervoor wordt een blowerdoor gebruikt: een grote ventilator wordt met een doek in de deuropening gezet. Deze ventilator zuigt lucht uit de woning. Omdat eerst alle ventilatieopeningen zijn afgeplakt, kan verse lucht alleen naar binnen door gaten en kieren. Alle kieren worden op een ‘kluslijst’ gezet, zodat de bewoner of een klusdienst er direct mee aan de slag kan. Met het dichten van naden en kieren kan direct tien tot twintig procent op het gasverbruik worden bespaard. In Terheijden wordt de lekcheck aangeboden door het Traais Energie Collectief. Bekijk hier hun video.

De lekcheck levert voor de bewoners de volgende resultaten op:

Zij zien en voelen zelf hoe kierdicht de woning is.
Ze begrijpen welke verbeteringen er mogelijk zijn om de basis op orde te brengen (stap 3 in de bewonersreis).
Ze hebben een klussenlijst met de kieren die ze kunnen dichten om zo snel hun eerste succes te behalen.
Ze krijgen inzicht in de kwaliteit van eerder uitgevoerde maatregelen.

Goed geïsoleerd dak zit vol gaten

Een woning uit 1920 is zojuist helemaal verbouwd. Bewoners hebben onder andere achtduizend euro uitgegeven aan dakisolatie en willen weten of alles goed is gedaan. Zij gebruiken de zolder alleen als bergruimte en vonden het niet nodig dat de dakisolatie werd afgewerkt. Dat blijkt een slecht idee, want nu vliegt alle warmte door het dak naar buiten. Hun kostbare dakisolatie werkt nauwelijks doordat alle naden en kieren niet goed zijn gedicht. En dat er geen klep blijkt te zitten in hun monumentale open haard helpt ook niet echt… De oplossing is eenvoudig: alle kieren en naden van het dak worden dichtgekit en in de open haard wordt een klep geplaatst. Verwachte besparing: driehonderd kubieke meter gas per jaar.

Kan het ook zonder lekcheck?

Je kunt de kierdichtheid inschatten op basis van de bouwperiode en de staat van de woning. En er zijn algemene kluslijsten (zoals we die hebben gemaakt voor de gemeente Moerdijk) beschikbaar. Ook kun je met de afzuigkap op de hoogste stand soms kieren op de benedenverdieping opsporen. Maar een inschatting van de kierdichtheid is niet betrouwbaar, een standaard klussenlijst is niet specifiek genoeg en met de afzuigkap vind je misschien wel kieren op de begane grond, maar niet in het dak. De lekcheck biedt een 'multi-zintuiglijke ervaring’: de bewoners zien en voelen waar kieren zitten, overal in de woning. Dit blijkt in de praktijk heel overtuigend te zijn om snel in actie te komen (zie kadertekst). Veel sneller ook dan bijvoorbeeld een infraroodfoto of met de mededeling ‘dat er waarschijnlijk lekken op de zolder zitten bij de aansluiting van het dak op de gevel’. De keerzijde is dat het uitvoeren van een lekcheck tijd kost (gemiddeld circa twee uur per woning). Deze extra investering in het begin van het traject, verdient zich later dubbel en dwars terug. Bovendien blijkt dat vrijwilligers het leuk vinden om in hun eigen omgeving een lekcheck uit te voeren en zo echt bij te dragen aan de energietransitie.

Opnameformulier woning

Om inzicht te krijgen in de woning en het energiegebruik is voor de Klusbus in Drimmelen een uitgebreid opnameformulier gemaakt, waarmee de begeleider een goed beeld kan krijgen van de woning en de bewoners. Op een A4 noteren zij alle relevante informatie over de woning, plus een akkoordverklaring om deze gegevens vast te leggen. Het gesprek met de bewoner duurt ongeveer een uur. De opname levert onmisbare informatie op om de basis op orde te kunnen brengen (stap 3).

2. Inspectie van de woning

Tijdens de lekcheck wordt direct een fysieke inspectie van de woning gedaan. Bij de lekcheck worden alle ruimtes in de woning onderzocht op kieren en naden, en tegelijk verzamelt de lekchecker allerlei andere relevante informatie over de woning en haar bewoners. Deze informatie kan gebruikt worden voor de begeleiding in de rest van de bewonersreis. Houd er rekening mee dat als je informatie verzamelt, de bewoner daar expliciete toestemming voor moet geven, zodat je handelt volgens de regels van de privacywet (AVG).

Denk daarbij aan:

staat van de meterkast, soort elektriciteitsaansluiting, aanwezigheid slimme meter
aanwezigheid, toegankelijkheid, diepte en isolatiegraad van de kruipruimte
type glas, kwaliteit van de kozijnen
aanwezigheid spouw en eventueel ook de breedte van de spouw
gebruik van de ruimtes (slapen, werken, hobby) en of en hoe deze verwarmd worden.
isolatiegraad van het dak
locatie, type en leeftijd van het verwarmingssysteem (meestal cv-ketel) en een eventueel aanwezig ventilatiesysteem
aanwezigheid van vocht en schimmelplekken
het afgiftesysteem (radiatoren, vloerverwarming, infrarood)

Handschrift lezen

De lekcheckers in Terheijden willen dat de bewoners echt eigenaar worden van hun eigen plan. Ze krijgen geen rapport vol adviezen, maar moeten zelf aantekeningen maken. Tessa van Reeven, coördinator van Doe de Lekcheck van het Traais Energie Collectief: “We laten de bewoners tijdens de lekcheck tegenwoordig hun eigen rapport opstellen. Dan schrijven ze het in hun eigen woorden op, ze maken foto’s met hun eigen camera. Zo wordt het meer van henzelf. Daarnaast kunnen ze waarschijnlijk ook beter hun eigen handschrift lezen dan dat van ons.”

3. Gesprek met de bewoner

Na het uitvoeren van de lekcheck inclusief inspectie wordt met de bewoner(s) een gesprek gevoerd. De resultaten van het gesprek en de inspectie worden vastgelegd in een opnameformulier. Tijdens het gesprek komen de volgende zaken aan de orde:

De status van de woning: isolatie, verwarming, afgiftesysteem, ventilatie en apparatuur; de gegevens uit de inspectie worden aangevuld met de informatie van de bewoner.
Het energiegebruik (gas en elektra) van de woning.
Eventuele comfortklachten: kou, tocht, vocht, schimmel.
De samenstelling van het huishouden.
Bewonersgedrag: veel/weinig douchen, thermostaat-instellingen, gebruik van ruimtes en dergelijke.
Woonwensen en verbouw- of verhuisplannen.
Eerste gedachtevorming over het einddoel (aardgasvrij, aardgasvrij-ready) en het tempo waarin dat gerealiseerd wordt.

Tijdens het gesprek worden ook tips gegeven (bijvoorbeeld over het dichten van kieren en het anders/beter ventileren) en worden vragen van de bewoner zoveel mogelijk beantwoord.

De lekcheck en de woningopname geven voldoende inzicht om de basis op orde te brengen en de bewoner te helpen een plan voor de woning op te stellen.

Tops

Bied mensen een multizintuiglijke ervaring: met een lekcheck kunnen bewoners letterlijk zien en voelen waar de kieren zitten. Daardoor komen ze sneller in actie.
Geef inzicht in hoe het gedrag van de bewoner het energiegebruik bepaalt: “Een huis gebruikt geen energie, de bewoners gebruiken energie.”
Geef inzicht in hoe natuurlijke momenten (zoals groot onderhoud en het huis uitgaan van de kinderen) kansen bieden voor de verduurzaming van de woning.

Flops

Alleen een eendimensionaal beeld geven van de woning, zoals een warmtebeeldfoto en rapport, zonder opvolging en persoonlijk contact.
Alleen oog hebben voor de techniek en geen aandacht besteden aan het gedrag en de woonwensen van bewoners.

Toolbox

Naar de Toolbox

Vorige stap: activatie

Door naar stap 3: basis op orde