Gezonde en Veilige Leefomgeving

‘Gezondheid’, is wat we elkaar vaak toewensen. Hoe belangrijk dat is hebben we eens te meer ervaren in deze Coronatijd. Belangrijk voor onze gezondheid zijn milieuaspecten, zoals geur- en geluidsbelasting en de kwaliteit van de lucht, maar ook de kwaliteit van ons water en de natuur. Hoe is het daarmee gesteld? Veel cijfers en achtergrondinformatie hierover zijn terug te vinden in Brabant InZicht, En ook ‘Hoe staat het met de gezondheid van de Brabander?’, ‘En hoe veilig is het in de provincie Noord-Brabant?’, zijn thema’s die horen bij deze opgave. In dit hoofdstuk zijn daarnaast ook en aantal - meer generieke - indicatoren opgenomen die iets zeggen hoe Brabant er voor staat als het gaat om de leefbaarheid, in de zin van de kwaliteit van leven, de leefwereld van de Brabander en onderlinge verbondenheid. Ofwel: Hoe goed is het leven op het Brabantse land? In hoeverre is er sprake van een leefwereld waarbij we er zijn voor elkaar en verbondenheid ervaren? Ook dit zijn aspecten die de gezondheid van de Brabander kunnen beïnvloeden.

ATMOSFEER

Op provinciaal niveau wordt er een inschatting gemaakt van de geluidshinder langs Brabantse provinciale wegen. Provinciale wegen vormen vanuit het verleden de verbindingen tussen de (grotere) woonkernen, en lopen hierdoor vaak direct langs woonkernen en lintbebouwing. De laatste berekening dateert van 2016 (Actieplan Geluid 2018-2023). Het percentage ‘gehinderden’ van de bewoners rondom provinciale wegen ligt naar schatting rond de 30%, ‘ernstig gehinderden’ 13% en ‘slaapgestoorden’ 9%.

Bron: Brabant InZicht/Actieplan Geluid 2018-2023, data: provincie

Bron: Brabant InZicht, data: Omgevingsdiensten

Jaarlijks brengt de Omgevingsdienst Zuid-Oost Brabant het aantal geurklachten in beeld die alle Brabantse omgevingsdiensten ontvangen. Het aantal klachten kan sterk wisselen: afhankelijk van windrichting of temperatuur bijvoorbeeld wordt meer of minder geuroverlast ervaren. In 2020 zijn er bijna 7.300 geurklachten ingediend in Noord-Brabant.

Voor de luchtkwaliteit wordt gekeken naar de concentraties fijnstof en stikstofdioxide in de lucht. De luchtkwaliteit is in Noord-Brabant de afgelopen decennia sterk verbeterd. Het aantal overschrijdingen van de EU-norm is beperkt. De prognose is dat de luchtkwaliteit richting 2030 verder verbetert. Deze grafiek illustreert dit voor het gemiddelde beeld in Nederland en Brabant, en is ook opgenomen in de Uitvoeringsagenda Schone Lucht Akkoord 2021-2030.

Voor de actuele luchtkwaliteit kun je kijken in de Atlas leefomgeving. Voor de actuele gegevens van de luchtkwaliteitsmetingen, zie de website van het Luchtmeetnet.

Bron: NSL-rapportage 2020, data: RIVM

WATER

Grondwaterkwaliteit

Het grondwater in Noord-Brabant moet volgens de KaderRichtlijn Water (KRW) voldoen aan bepaalde doelen om alle functies te kunnen dienen, zoals de bereiding van drinkwater, ecologie en landbouw.

Fotograaf: Marc Bolsius

Fotograaf: Marc Bolsius

Grondwater - kwantiteit

Behalve de kwaliteit van het (grond)water, gaat het bij grondwater zeker ook om of er voldoende van is. Daarom worden de grondwaterstanden en stijghoogten gemeten in zowel ondiep grondwater als in dieper grondwater tot wel 500 meter onder maaiveld.

Oppervlaktewater

Oppervlaktewater is het water in waterlichamen zoals beken, sloten, meren, plassen. Om te beoordelen of oppervlaktewateren in een goede toestand verkeren, meten de Waterschappen het water op chemische en biologische componenten zodat gemiddelden per waterlichaam worden verkregen.

Fotograaf: Marc Bolsius

Bron: Brabant InZicht, data: Waterschappen

Kwaliteit zwemwater

Er zijn in de provincie Noord-Brabant circa 100 zwemwaterlocaties waar je in open water mag zwemmen op basis van de Europese Zwemwaterrichtlijn. De wateren krijgen van april tot en met september kwaliteitscontroles. De grafiek laat zien dat de meeste zwemwateren een goede tot uitstekende kwaliteit hebben om veilig en gezond te kunnen zwemmen.

Toestand regionale waterkeringen

Regionale waterkeringen zijn er om ons te beschermen tegen hoogwater. In Brabant liggen deze regionale keringen langs rivieren als de Mark, de Aa, de Dommel en kanalen zoals de Zuid-Willemsvaart. Er zijn voor de regionale keringen provinciale normen vastgesteld. De normering en de aanwijzing van de regionale keringen is vastgelegd in de (interim) Omgevingsverordening. Op de kaart zijn de aangewezen regionale keringen met bijbehorende normering weergegeven (oordeel 2020). De normeringen 1/100 bijvoorbeeld betekent: overschrijdingsfrequentie van eens in de 100 jaar (kans). Een compartimentskering is een kering die zelf geen direct waterkerende functie heeft, maar als “back-up” dient bij een doorbraak elders. De regionale keringen voldoen allemaal aan (regionale) normen, behalve nog 53 km in het beheersgebied van Waterschap Brabantse Delta. Voor 2025 moet deze verbetering zijn uitgevoerd.

Toestand regionale waterkeringen 2020, Noord-Brabant

Fotograaf: Marc Bolsius

NATUUR

Natuur maakt onze leefomgeving niet alleen aangenaam en gezond, maar is ook essentieel voor andere opgaven rondom leef- en vestigingsklimaat. Voor Noord-Brabant wordt een index Natuurkwaliteit berekend. Het eerste jaar waarvan de natuurindex kon worden berekenen, was in 1995. In 1995 voldeed de natuur al niet meer aan de gewenste kwaliteit. We vergelijken de ontwikkeling van de natuur dus met een situatie waarin de biodiversiteit al sterk was afgenomen. Het rijksbeleid gebruikt vaak de natuurkwaliteit uit 1950 als doel.

Bron: Brabant InZicht/De toestand van de Brabantse natuur 2020, data: provincie

Sinds het begin van de metingen in 1995 is de kwaliteit van natuur in het Natuur Netwerk Brabant teruggelopen. Maar sinds 2007-2008 is de achteruitgang van biodiversiteit afgevlakt; de kwaliteit is nu stabiel, de waarde schommelt rond de 84% ten opzichte van 1995. Dit wil niet zeggen dat er niets verandert in onze natuur. De index is het gemiddelde van de ontwikkeling van verschillende typen natuur. Er zijn soorten – bijvoorbeeld weidevogels – die het slecht doen en uit Noord-Brabant aan het verdwijnen zijn, en er zijn soorten die het goed doen, zoals vogels van loofbossen (beter beheer).

Voor meer informatie zie: De toestand van de Brabantse natuur 2020.

Bron: Brabants Overzicht Stikstofdata, data: RIVM 2020

Stikstof dat neerslaat op planten en dieren is schadelijk voor de natuur. De grafiek geeft een goed beeld van de sectoren die depositie op het Brabantse grondgebied veroorzaken. De landbouw is verantwoordelijk voor een groot deel van de stikstofdepositie in Noord-Brabant, en een aanzienlijk deel van de depositie in Noord-Brabant is ook afkomstig uit het buitenland. In de Brabantse Ontwikkelaanpak Stikstof en in het Brabants overzicht stikstofdata is meer informatie te vinden over de stikstofdepositie en -emissie in Noord-Brabant.

De oppervlakte bos- en natuurgebied per in 1.000 inwoners in Noord-Brabant is de afgelopen jaren teruggelopen, mogelijk ook door de groei van de bevolking. In vergelijking met de andere provincies staat Noord-Brabant daarmee op een zevende plaats. Het percentage bos- en natuurgebied schommelt rond de 17% van het totale oppervlak van Noord-Brabant. De gemiddelde afstand van de Brabanders tot openbaar groen is ongeveer 0,5 kilometer. Slechts in twee provincies is de gemiddelde afstand tot het openbaar groen nog minder dan 500 meter.

Bron: Regionale Monitor Brede Welvaart 2020 - CBS, data: CBS

Bron: Regionale Monitor Brede Welvaart 2020 - CBS, data: CBS

Bron: Regionale Monitor Brede Welvaart 2020 - CBS, data: CBS

GEZONDHEID BEVOLKING

Gezondheid is ons belangrijkste goed. Het bepaalt niet alleen onze levensverwachting en de mate waarin we mee kunnen doen in de maatschappij, maar bovenal hoe goed we ons dagelijks voelen. De gemiddelde levensverwachting voor Brabanders is 81 jaar. Vrouwen worden gemiddeld genomen in Noord-Brabant iets ouder dan mannen. Dit wijkt nauwelijks af van de landelijke gemiddelden. Voldoende mate van beweging beïnvloedt onze gezondheid. Of we voldoende bewegen wordt gemeten aan de hand van de Nederlandse Norm Gezond Bewegen. In Noord-Brabant is het aantal personen dat voldoet aan die norm, tussen 2012 en 2016 iets toegenomen tot 60% van de 19-64-jarigen en 74% van de 65-plussers. Bijna de helft van de Brabanders kampt met overgewicht (49,1%). Noord-Brabant is hierin niet uniek. Van alle andere provincies hebben alleen Utrecht (44%) en Noord-Holland (45,2%) een lager percentage van de bevolking van 19 jaar en ouder met overgewicht dan Noord-Brabant. We verwachten voorgaande cijfers in het najaar van 2021 te kunnen actualiseren naar 2021. In het afgelopen decennium is in Noord-Brabant het percentage verzekerden met twee of meer chronische aandoeningen gestegen tot 2017. Sindsdien daalt het percentage, maar schommelingen zijn niet heel groot. De gehele periode ligt het percentage verzekerden met twee of meer chronische aandoeningen tussen de 3,8% en 5,3%. De cijfers voor heel Nederland wijken hier niet veel van af. Tot slot is gekeken in hoe de Brabantse bevolking haar gezondheid ervaart. De ervaren gezondheid-score is tussen 2014 en 2020 redelijk stabiel met een score die schommelt rond de 7,6 op een schaal van 1 tot 10. Dat is vergelijkbaar met de gemiddelde score voor heel Nederland. Tot slot is ook onze omgeving van invloed op onze gezondheid. Zo is fijnstof is een vorm van luchtverontreiniging die een negatief effect kan hebben op onze gezondheid. Kortstondige blootstelling aan hoge concentraties kan de gezondheid schaden, terwijl langdurige blootstelling aan lage concentraties kan leiden tot chronische bronchitis en infecties, aderverkalking en vervroegde sterfte. De jaarlijkse gemiddelde fijnstof-emissie naar lucht (waarvan de diameter kleiner is dan 2,5 micrometer) loopt gelukkig terug in Noord-Brabant. Maar dat is in de andere provincies ook zo, want wat betreft de fijnstof emissie per km2 blijft Noord-Brabant op de 10e plek staan van alle provincies.

Fotograaf: Marc Bolsius

KWALITEIT VAN LEVEN

Een indicator voor de kwaliteit van leven is de mate dat de inwoners van Noord-Brabant aangeven zelf regie te kunnen voeren over hun leven. 92% van de 19 t/m 64-jarigen geeft aan matig tot veel regie over het eigen leven te hebben in 2016. Bij de 65-plussers ligt dit percentage met 84% iets lager. De gegevens zijn al wat ouder, in het najaar van 2021 komen naar verwachting nieuwe gegevens van de GGD beschikbaar.

Bron/data: GGD Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2016

Wanneer we vragen naar de tevredenheid van Brabanders van 18 jaar en ouder over de hoeveelheid vrije tijd, dan zien we dat de tevredenheid licht is afgenomen in de afgelopen jaren. In 2019 is 73,5% van de Brabanders tevreden met de beschikbare vrije tijd. In vergelijking met overige provincies, zijn Brabanders relatief ontevreden met de hoeveelheid vrije tijd die ze hebben. We staan op plaats 10 van alle provincies. Als het gaat om de tevredenheid met het leven, dan geeft 87,9% aan tevreden te zijn met hun leven. Dit percentage is in de afgelopen jaren gestegen. Met dit percentage nemen we de 6e plaats in de ranking van alle provincies.

Bron: Regionale Monitor Brede Welvaart 2020 - CBS, data: CBS Statline

LEEFWERELD

De leefwereld zegt iets over hoe Brabanders leven. Het gaat veelal over de sociale samenhang in buurten en wijken, maar ook over hoe de Brabander zich inzet voor de Brabantse samenleving. Het percentage Brabanders dat aangeeft veel contact met andere buurtbewoners te hebben is in 2019 lager dan in voorgaande jaren. Terwijl het percentage Brabanders dat aangeeft dat de buurt gezellig is met veel saamhorigheid, zich thuis voelt in de buurt, tevreden is met de samenstelling van de bevolking en vindt dat mensen prettig met elkaar om gaan juist in 2019 iets hoger was dan in voorgaande jaren. Op basis van deze onderliggende vragen is in de Regionale Monitor Brede Welvaart 2020 - CBS één totaalcijfer bepaald voor de sociale cohesie. De sociale cohesie, ofwel in hoeverre inwoners tevreden zijn over de sociale aspecten van hun woonbuurt, ontwikkelt zich positief. Noord-Brabant scoort een 6,4 op een schaal van 0 tot 10 en is daarmee gemiddeld in Nederland. Het animo om vrijwilligerswerk te verrichten kent kleine schommelingen in de loop der jaren; van de totale bevolking heeft in 2020 circa 46% vrijwilligerswerk verricht.

Bron: CBS Statline, data: Veiligheidsmonitor

Bron: Regionale Monitor Brede Welvaart 2020 - CBS, data: CBS Statline

VERBONDENHEID

Het percentage Brabanders (19-64 jaar) dat zich eenzaam voelt is met 40% in 2016 iets hoger dan bij vorige metingen. Bij de 65-plussers geeft een groter percentage aan eenzaam te zijn (50% in 2016). Ook het percentage mensen dat minstens eenmaal per week contact heeft met familie, vrienden en of buren neemt sinds 2016 licht af tot circa 72% in 2019. Daarmee scoort Noord-Brabant gemiddeld ten opzichte van andere provincies in Nederland.

Als het gaat om onderling vertrouwen, zien we dat het percentage Brabanders dat vertrouwen heeft in anderen vrij stabiel blijft de laatste jaren (iets meer dan 60%). Hetzelfde geldt voor het vertrouwen in instituties zoals de Tweede Kamer, politie of rechters (circa 63%). En dat zijn beide percentages waarmee we in de middenmoot scoren ten opzichte van de andere provincies.

Bron: Dashboard Waar Staat Je Gemeente, data: Politie

VEILIGHEID

Een veilige leefomgeving wordt beïnvloed door de aanwezige criminaliteit in een provincie, evenals door het ervaren gevoel van veiligheid onder inwoners. Als het gaat om het aantal geregistreerde misdrijven, dan zien we dat dit aantal sinds 2012 is afgenomen. Echter, sinds 2018 zien we weer een lichte lijn omhoog naar 460 geregistreerde misdrijven per 10.000 inwoners in 2020. Dat is nog altijd een lager dan in 2012. De cijfers voor Nederland wijken hier nauwelijks van af.

Het aantal vermogensmisdrijven is verreweg het grootst in Noord-Brabant. Het aantal drugsdelicten het kleinst. Het aantal misdrijven zegt overigens niets over de ernst en de maatschappelijke impact van het misdrijf. Noord-Brabant staat immers vooral bekend om de drugscriminaliteit.

Bron: Dashboard Waar Staat Je Gemeente, data: Politie

Bron/data: ERISSP Landelijk overzicht Synthetische Drugs 2020

Als we kijken naar de cijfers achter de drugsdelicten, dan is het opvallend is de productielocaties zijn gestegen, maar de dumpingen zijn gedaald. Deze daling is het sterkst in Noord-Brabant. Gezien het feit dat het aantal productielocaties is gestegen, sterkt evenals in 2019 de gedachte dat criminele organisaties andere werkwijzen hanteren om zich te ontdoen van afval. Duidelijk is dat er meer afval wordt achtergelaten op productielocaties en er zijn indicaties dat afval als chemisch afval via reguliere kanalen wordt verwijderd.

De score op sociale veiligheid zegt iets over de mate waarin Brabanders zich beschermd weten en voelen tegen (dreiging van) gevaar. In Noord-Brabant schommelt deze score weliswaar, maar zien we wel een stijgende trend van een 6,4 in 2014 naar een 6,8 in 2021. Brabanders zijn zich in de loop der jaren dus iets veiliger zijn gaan voelen. De score van Noord-Brabant wijkt nauwelijks af van de gemiddelde landelijk score.

Bron: Dashboard Waar Staat Je Gemeente, data: VNG - Burgerpeiling

Kijken we naar het ervaren gevoel van veiligheid, dan zijn er ook in de Regionale Monitor Brede Welvaart 2020 - CBS een tweetal indicatoren opgenomen: het aantal ervaren/ondervonden delicten en het percentage van de bevolking dat zich vaak onveilig voelt in de buurt. In lijn met het aantal geregistreerde misdrijven bij de politie daalt ook het aantal inwoners dat aangeeft een delict ervaren/ondervonden te hebben: van 34,7 ondervonden delicten per 100 inwoners in 2012 naar 20,9 ondervonden delicten in 2019. Het percentage van de bevolking van 15 jaar en ouder dat zich vaak onveilig voelt in de buurt is laag en ligt rond de 1% in Noord-Brabant in 2019. Voor veel andere provincies is dit percentage nog lager (Noord-Brabant staat op een 8e plaats in 2019). Bij een veilige leefomgeving gaat het ook over externe veiligheid: het voorkómen van ongevallen en rampen bij gebruik, opslag en vervoer van gevaarlijke stoffen (bijv. brand, explosie en gifwolken). Ook de risico's die luchthavens veroorzaken, vallen onder externe veiligheid. Externe veiligheid moet een evenwicht vinden tussen ruimte voor ontwikkeling en een veilige leefomgeving. Op de Risicokaart is te zien welke risicovolle bedrijven, transportroutes of buisleidingen in Noord-Brabant liggen.