Huisfotografen John & Monique Claassen maken ergens een foto. Enige eisen: het moet in Brabant zijn, en iets van de huidige tijd weerspiegelen. Tekstschrijver der provincie Eddie Besselsen verwoordt daar vervolgens zijn ideeën en gevoelens bij.

Onbehagen

In de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw werden ramen en deuren van onbewoonbaar verklaarde woningen dichtgetimmerd. Dit om vandalisme en verdere verkrotting te voorkomen. Woningnood was ook toen urgent. Wat dat betreft is er weinig veranderd. Ik moest hieraan denken toen ik deze foto zag. Ik weet nog dat ik als jongetje ervan overtuigd was dat deze vervallen woningen tijdens de Tweede Wereldoorlog gebombardeerd waren. Ik verzon er hele verhalen bij. Achter elk schot meende ik Duitse soldaten te horen. Ik deed de hele oorlog nog eens dunnetjes over. Totdat mijn fantasie op hol sloeg en ik bang naar huis rende...

Spaanplaten

Deze kiek echter, is geschoten in de binnenstad van Den Bosch. De gele pijlen die op de weg zijn gekalkt, wijzen mij erop dat de foto in coronatijd is gemaakt. Het is stil op straat. Een jonge man, links in het beeld, lijkt aandachtig in de etalage van een modewinkel te kijken. Ook meen ik iemand daarachter te zien die in een portiekje staat. Het geeft de foto iets ongrijpbaars. Wel is evident dat de ramen van het pand en deur, dat de naam SCOTCH & SODA draagt, door spaanplaten zijn vervangen. Zijn deze panelen aangebracht ter voorkoming van eventuele schade van het in maart te houden carnaval? Dat lijkt mij wat aan de vroege kant. Bovendien gaat dit feest der zotheid dit jaar niet door. De reden moge duidelijk zijn… Ik denk eerder dat deze foto vast heeft gelegd, wat er vlak na het relweekeinde van eind januari te zien was. Wat begon als een vreedzame betoging tegen de door onze overheid opgelegde locdown, ontspoorde in een aantal steden in vernielingen en plunderingen. En zo ook in de hoofdstad van onze provincie. Heel de natie riep daarna zijn verontwaardiging en afschuw uit: tuig van de richel is het! Het leger moet worden ingezet! Aan de hoogste boom ermee, opknopen dat rapaille! De getoonde agressie van de oproerkraaiers viel bijna in het niet bij het verbale wapengekletter van deze criticasters. Ook onze premier meende een duit te moeten doen in deze explosieve collectezak: “Ik ben niet geïnteresseerd in sociologische verklaringen. Ze zullen hun straf niet ontlopen.” De vraag die mij sindsdien bezig houdt is wat eraan deze, al dan niet geregisseerde uitbarsting van onvrede, agressie en geweld, ten grondslag ligt. Vervreemding? Niet verbonden zijn met de wereld en de mensen om ons heen is een destructieve gemoedstoestand. Immers, een van de vehikels hiervan, is onverschilligheid. Wie apathisch tegenover anderen staat, neemt het niet zo nauw met het mijn en dijn, met het blesseren of erger nog, lynchen van een ander. Uitzichtloosheid, die tot wanhoop en verzet leidt, lijkt mij ook een niet te onderschatten katalysator. Maar goed, ik ben geen socioloog en kan alleen als leek de aan mijzelf gestelde vraag proberen te beantwoorden. Verveling alleen kan het ook niet zijn. Sinds ik beschik over een bruikbaar bewustzijn, loopt deze als een rode draad door mijn bestaan. En ik ben niet de enige. Toch heb ik nooit wat vernield of gejat. Dat kwam enerzijds door mijn gereformeerde achtergrond en anderzijds door de dominante angst betrapt te worden.

Das Unbehagen in der Kultur

Tijdens het bekijken van deze foto moest ik ook, haast dwangmatig denken aan Freuds invloedrijkste en somberste cultuur-theoretische geschrift Das Unbehagen in der Kultur, dat het levenslicht zag in 1930. Het leven zoals dat ons is opgelegd, zo stelt hij, is te zwaar voor ons, het bezorgt ons te veel verdriet, teleurstellingen, onoplosbare problemen.’ Alleen met behulp van ‘hulpconstructies’, zoals verdovende middelen, vertier, werk, godsdienst kunnen we ons leven draaglijk maken – let wel: ‘draaglijk’, niet gelukkig, want het heeft er alle schijn van dat ‘de bedoeling dat de mens gelukkig zou zijn geen deel uitmaakt van de schepping. De mens is nu eenmaal geen zachtmoedig, liefhebbend en beminnelijk wezen; agressiviteit en wreedheid zijn in zijn natuur ingebakken, eindigt hij. Maar waar komt dat onbehagen dan vandaan? Het komt volgens Freud niet in de eerste plaats door de ongelijke verdeling van kennis, inkomen en macht die de bestaande samenlevingen aankleeft. Zeker, ook die zorgt voor de nodige spanning, agressie zelfs. Maar zelfs als de ongelijke verdeling is opgeheven zal het onbehagen blijven voortbestaan. Geen enkele samenleving zal erin slagen de agressieve natuur van de mens blijvend de kop in te drukken, vervolgt Sigmund Freud.

Het monopolie

In ieder mens schuilen een dr Jekyll & en een mr Hyde, zoveel moge duidelijk zijn. En het zijn de omstandigheden die bepalen wie van de twee de deur uitgaat. Het monopolie voor het toepassen van geweld hoort, en dat is maar goed ook, te liggen bij de staat. We gaan ervan uit dat hier zorgvuldig, humaan en bezonnen mee om wordt gegaan. Maar deze particuliere uitbarsting van agressie valt natuurlijk in het niet bij, om maar iets te noemen, de van staatswege, onzinnige, op touw gezette politionele acties die, vlak na de Tweede Wereldoorlog, in het voormalige Nederlands-Indië, veel leed, dood en verderf veroorzaakten. Daar viel toen bijna niemand over. We staan in ieder geval weer op de wereldkaart. Na het bestormen van het Capitool in de VS, kunnen wij nu, zij het wat minder politiek gestuurd, onze eigen bestorming, tot lering en de vermaeck voor Europa, noteren. Er heerst dus klaarblijkelijk onvrede in onze samenleving die moeilijk te herleiden of te definiëren valt. Zolang het niet leidt tot kanonnenvoer of oorlogsmisdaden, zal ik het accepteren. Vrolijker word ik er niet van. Maar wat zal het.

De meeste mensen

Terug naar de foto. Er loopt een man, rechts in beeld, met een op een Charlie Chaplin lijkend hupje, richting fraaie witgepleisterde pandjes. Dat geeft het beeld een verrassende lichtheid. Hij laat de vernieling achter zich en lijkt zich daar nauwelijks om te bekommeren. Misschien dat hij na gedane arbeid het boek De meeste mensen deugen van Rutger Bregman ter hand zal nemen of er al in bezig is. Wie zal het zeggen?

Eddie Besselsen

Foto: John en Monique Claassen