Meanderende Maas, Brabantse blauwdruk voor dijkversterking
Na een jarenlange voorbereiding start deze maand de uitvoering van het project Meanderende Maas. Uiterlijk in 2030 zorgt dit voor een sterkere dijk tussen Ravenstein en Lith, meer ruimte voor de Maas en een fraaier, economisch sterker gebied.
Met bewoners, ondernemers en belanghebbenden bouwen tien partners, waaronder de provincie Noord-Brabant, samen aan een veilige en mooie toekomst voor rivier én achterland. Deze integrale aanpak en de talrijke innovaties maken Meanderende Maas tot een landelijk voorbeeldproject.
Instabiele kering
Belangrijkste aanleiding voor dit grootschalige project zijn de strengere, wettelijke veiligheidsnormen uit 2017. De dijk tussen Ravenstein en Lith voldoet hier niet meer aan. Eén van de problemen die hier speelt is piping: water kan onder de dijk door sijpelen en zand meenemen, waardoor de kering instabiel wordt.
In het achterland, met steden als Oss en ’s-Hertogenbosch en hun omliggende gebieden, moeten 270.000 mensen droge voeten houden. Ook bedrijven en belangrijke infrastructuur zijn straks beter beschermd tegen overstromingen bij hoogwater in de Maas. Het projectgebied beslaat 2650 hectare, inclusief de uiterwaarden aan beide zijden van dit 19 kilometer lange riviergedeelte. De versterking van de dijk aan Gelderse kant is niet urgent; die is niet voor 2030 aan de orde.
Hans van Engen
Koppeling van opgaven
Naast dijkversterking zijn er nog twee opgaven, vertelt Joep de Greef. Hij is omgevingsmanager bij Meanderende Maas namens Waterschap Aa en Maas, kartrekker van dit project. “In de uiterwaarden komen nieuwe geulen, in totaal ruim 9 kilometer. Bij hoogwater zorgen die ervoor dat de waterstand van de Maas net iets minder hoog wordt en de dijken verderop een stukje lager kunnen.”
Ook komt er zeker 375 hectare aan nieuwe natuur, onder meer in de oude riviermeanders. Landschapsarchitect Hans van Engen van de provincie Noord-Brabant vindt dat een van de mooie aspecten aan dit plan: het koppelen van andere opgaven aan het hoofddoel ‘waterveiligheid’.
“Zoals natuurontwikkeling, erfgoed en fietsveiligheid”, zegt hij. “Zo hebben we het voor elkaar gekregen dat er langs de provinciale weg bij Lithoijen een fiets-/voetpad komt. Fietsers hoeven daar niet langer de weg op. Het zijn dit soort duwtjes die zo'n project kan geven om dingen voor elkaar te krijgen.”
‘Tevreden over afstemming met bewoners’
Die koppeling van opgaven was er mede de oorzaak van dat de voorbereiding jaren duurde en dat er zoveel partijen bij betrokken zijn. Uiteindelijk moesten er 19 formele besluiten worden genomen. Natuurlijk brengt een operatie van deze omvang ook ongemakken met zich mee. Aan bewoners en andere belanghebbenden is daarvoor begrip gevraagd tijdens tal van informatiebijeenkomsten.
Die liepen uiteen van keukentafelgesprekken tot ‘dijktafels’ en openbare dorpsraadsvergaderingen. “Als gemeente Oss zijn we zeer tevreden over de wijze van afstemming met bewoners”, stelt Jasper Peters, gebiedsregisseur bij de gemeente Oss. “Van onze bewoners zelf en betrokken dorpsraden horen we eveneens deze signalen van tevredenheid terug.”
Verkeersveiligheid en duurzaamheid
Ook volgens Peters biedt Meanderende Maas kansen voor verbetering van de verkeersveiligheid. Oss is beheerder van de gemeentelijke wegen in het gebied en kijkt samen met het projectteam waar er wat dat betreft verbeteringen mogelijk zijn.
Jasper Peters
“Op sommige delen komt er buitendijks een tuimelkade te liggen. Hier blijft de rijbaan onaangeroerd, maar komt er wel een 2,5 meter breed fiets-/voetpad. Elders gaat de dijk zelf omhoog, waarna er een nieuwe weg komt met bermverharding. Kruisingen en aansluitingen van wegen worden waar mogelijk anders vormgegeven of gedimensioneerd (exacte vormgeving/afmeting van weg of fietspad, red.).”
Het project heeft ook een duurzame insteek. “Het ontwerp is nagenoeg CO2-neutraal”, zegt Hans van Engen namens de provincie niet zonder trots. “Aannemer Boskalis werkt met geëlektrificeerd materieel en in de uiterwaarden afgegraven klei wordt hergebruikt voor versteviging van de dijken. Dat scheelt enorm veel vaar- of transportbewegingen, en daarmee CO2-uitstoot.”
Ook zorgt Meanderende Maas voor het behoud van erfgoed. Zo wees een heemkundekring tijdens de inspraak op een heel oud haventje bij Megen dat uit het zicht dreigde te verdwijnen. Van Engen: “Dat haventje hebben we weer een plek gegeven in het plan.”
Joep de Greef
‘Bakenbomen’ terug
Joep de Greef van het waterschap wijst erop dat er bij Megen ook twee historische Maasmeanders in ere worden hersteld. Na de kanalisatie (rechter trekken) van de Maas in de jaren dertig van de vorige eeuw, werden beide enorme kronkels in de rivier deels opgevuld en agrarisch in gebruik genomen. Nu worden ze weer open gemaakt en gevuld met water en rietmoeras. Eén meander wordt voor kano’s toegankelijk.
Eveneens wordt de ‘langste laan van Nederland’ in ere hersteld. Bij de kanalisatie zijn destijds op de oever van de Maas en over een lengte van 100 kilometer, populieren geplaatst. Tijdens hoogwater wezen deze 'bakenbomen’, die om de 100 meter werden geplant, de schippers aan waar de vaargeul lag. Vele bomen moeten inmiddels worden vervangen. Onlangs heeft de minister van Infrastructuur en Waterstaat toegezegd dat dit op het traject van Meanderende Maas al mag gebeuren.
Recreatieve impuls
Naast waterveiligheid en natuurontwikkeling biedt het project volop kansen voor recreatie en toerisme. Nieuwe fietsroutes, wandelpaden/ struinroutes en watersportmogelijkheden maken het gebied aantrekkelijker voor bezoekers. Dit geeft een impuls aan lokale horeca en recreatiebedrijven.
Daarnaast wordt de monding van het Burgemeester Deelenkanaal in de Maas wordt wat afgerond, zodat schepen er makkelijker in en uit kunnen. Het maakt deel uit van de maatregelen die het projectgebied economisch sterker maken.
‘Voorbeeld van aanpak dijkversterking’
“Meanderende Maas is voor ons een voorbeeld voor hoe in de hele noordrand van Brabant de dijkversterkingen moeten worden aangepakt. Voor heel Nederland eigenlijk”, zegt Marieke van Opzeeland. De beleidsmedewerker van de provincie zit, net als Hans van Engen in het team Hoogwaterveiligheid, Delta en Rivieren.
Marieke van Opzeeland
“Meanderende Maas wordt veel genoemd. Mensen vragen aan de projectorganisatie, het waterschap of aan ons hoe het is verlopen.” De provincie wacht volgens Van Opzeeland nog zeven soortgelijke plannen, van Willemstad tot Boxmeer. Het eerstvolgende is de Bergse Maasdijkversterking over 4 kilometer bij Doeveren (Heusden). Daar gaat volgend jaar de schop in de grond.