De strijd om grondwater
Hoe Brabant het tij wil keren
De grondwatervoorraad in Brabant staat behoorlijk onder druk. Al in 2018 bevestigde de droogte wat de provincie al langer vermoedde: er wordt in de hele samenleving meer water onttrokken dan er in het watersysteem binnenkomt. Om het tij te keren en het systeem weer in balans te krijgen, is de provincie samen met partners aan de slag gegaan met een brede aanpak. De Brabantse beweging naar toekomstbestendig waterbeheer is in de regio Zundert al jaren zichtbaar. Wat maakt deze regio voorloper?
In de zomer van 2018 reed David Bömer terug van vakantie in Italië. Hij is manager van Treeport, de brancheorganisatie van de boomkwekerij in de regio Zundert. “Normaal wordt het groener naarmate je noordelijker rijdt”, blikt David terug op de autorit. “Die zomer werd het alleen maar bruiner.”
Keerpunt
Op de Aa of Weerijs, een watergang die door Zundert richting Breda loopt, gold dat jaar voor het eerst een onttrekkingsverbod: agrariërs mochten geen water meer halen uit de beek. René Rijken, gebiedsadviseur voor de gemeente Zundert bij Waterschap Brabantse Delta, noemt het een keerpunt. “Dat was nog nooit voorgekomen. We hadden hier met een unieke situatie te maken. Inmiddels hebben we de afgelopen jaren al vaker dicht tegen een dergelijk verbod aangezeten.” Terug thuis, kreeg Bömer een telefoontje van een kweker met de vraag of hij iets kon regelen. Zijn pomp was stilgelegd. Bömer reageerde: “Als wij iets vragen, moeten we ook iets geven.” Sindsdien zit het besef dat water kwetsbaar is bij ondernemers in de regio echt tussen de oren.
David Bömer
Droogteagenda
In de afgelopen 200 jaar groeide Brabant van 400.000 naar 2,6 miljoen inwoners. Steden breidden uit en de landbouw intensiveerde. Om de nattere gronden ook beschikbaar te maken voor dit intensievere ruimtegebruik, werden sloten rechtgetrokken zodat water sneller wegstroomde.
De droogte van 2018 maakte duidelijk hoe kwetsbaar het systeem was geworden. Voor het eerst mocht op verschillende plekken geen oppervlakte- en grondwater meer worden onttrokken; een signaal dat de grondwatervoorraad onder druk staat.
Peter Ramakers, senior beleidsadviseur water bij de provincie Noord-Brabant, benadrukt dat niemand met de vinger nagewezen kan worden. “Door alle activiteiten in de afgelopen decennia zijn we langzamerhand meer grondwater gaan verbruiken.” Als reactie op de droogte van 2018 stelde de provincie, samen met partners, in 2021 het grondwaterconvenant op en in 2024 de Brabantse Droogteagenda. Die werken aan meerdere fronten tegelijk: minder water onttrekken, water langer vasthouden in de bodem en het systeem robuuster maken.
Peter Ramakers
“Door alle activiteiten in de afgelopen decennia zijn we langzamerhand meer grondwater gaan verbruiken”
Zundert Floreert
In Zundert begon de samenwerking tussen waterschap en boomteeltsector al rond 2007, toen bleek dat de waterkwaliteit in de regio slecht was. Dat kwam onder andere door gewasbeschermingsmiddelen uit de boomkwekerij. Na aanvankelijke wrijving gingen waterschap, ZLTO en Treeport om tafel. Sindsdien groeide het vertrouwen gestaag. Inmiddels valt alles samen onder Zundert Floreert: een gebiedsgerichte samenwerking met dorpsraden, ZLTO, Treeport, gemeente, provincie en waterschap als partners. “We proberen ons te verplaatsen in de opgaven, zorgen en toekomstdromen van de ander”, vertelt Yvonne de Hond, beleidsadviseur bij Waterschap Brabantse Delta. “Dat doen we door samen te werken aan plannen die beter zijn dan wat je krijgt als je alleen maar strak de regels volgt."
Yvonne de Hond
Water in Balans
Het waterprogramma Water in Balans van Zundert Floreert wordt gefinancierd door de provincie en Waterschap Brabantse Delta. Een project binnen dit programma is ‘Zicht op Water’. De achterliggende gedachte: je kunt pas besparen als je weet wat je verbruikt. Het waterschap plaatste digitale watermeters op 70 locaties bij 22 bedrijven. Zo zien de ondernemers en het waterschap continu hoeveel water er wordt onttrokken. “Niet om bedrijven daarop af te rekenen, maar om goed te registreren”, legt René Rijken uit. “Dan kun je samen kijken hoe het in een groeiseizoen is verlopen en vergelijken tussen ondernemers. Je komt er zo ook achter aan welke knoppen een ondernemer kan draaien.” Het project won de Waterinnovatieprijs vanwege de succesvolle en vernieuwende manier van samenwerking.
René Rijken
Innovatie
Binnen Water in Balans worden ook beregeningstechnieken vergeleken in het project ‘Optimaal Beregenen in de Boomteelt’: een gewone haspel, druppelbevloeiing en een zogeheten intelligente haspel. Die laatste meet onder andere aan de plantstam hoe het gewas reageert op droogte, en stuurt de beregening automatisch bij. Druppelbevloeiing bleek niet alleen water te besparen, maar ook de wortelkwaliteit te verbeteren. Deze bijvangst trok twijfelende agrariërs over de streep. Bömer: “Toen ze bij een tussentijdse evaluatie zagen dat de wortels ook nog veel beter waren, zaten de kwekers ineens allemaal rechtop.” Het project ‘Optimaal Beregenen in de Boomteelt’ wordt mogelijk gemaakt door het Opleiding & Ontwikkelfonds (O&O) van de Regio West-Brabant, de Stuurgroep Landbouw Innovatie Brabant (LIB) en het programma Water in Balans.
“Het grote verhaal is dat we allemaal iets moeten veranderen: pijn zal het overal doen”
Regels en ruimte
Het nieuwe beregeningsbeleid werkt met beregeningsruimte: de hoeveelheid water die een agrariër jaarlijks mag gebruiken, vooraf bekend en planbaar. Vanaf 2030 weten agrariërs in beschermde gebieden welke ruimte ze hebben. Zo kunnen ze gericht investeren in hun bedrijfsvoering. Voor sommige agrariërs geeft dat het gevoel dat er steeds meer regels bij komen. “Als je je best doet en daarna alleen maar meer huiswerk krijgt, haalt dat de motivatie eruit”, weet Bömer. “Tenzij je voorop mag lopen en daarmee de regels mede kunt vormgeven, zoals in Zundert.” Ramakers vult aan: “Als je goed uitlegt waarom die verandering nodig is, begrijpt de agrariër het wel. Bovendien is de opgave breed gedeeld: industrie en drinkwaterbedrijf leveren ook in. Het grote verhaal is dat we allemaal iets moeten veranderen: pijn zal het overal doen.”
Draagvlak
Succesvolle verandering staat of valt bij vertrouwen tussen waterschap, provincie en ondernemers. Dat vertrouwen is ook de basis van het koersdocument zelf. Ramakers beschrijft hoe het tot stand kwam: bijna een jaar lang iedere week aan tafel, met soms flink uiteenlopende meningen. “Maar toch hebben we dit beleid met elkaar opgesteld. Dat kun je alleen maar doen als je heel veel vertrouwen in elkaar hebt.” Volgens Yvonne de Hond heerst dat gevoel ook in Zundert: “We voelen ons echt collectief verantwoordelijk voor de opgaven en beseffen dat we er samen de schouders onder moeten zetten als we een fijne en vitale leefomgeving willen nalaten voor toekomstige generaties. We geloven sterk in die basis van samenwerken aan een vitaal buitengebied. Daarom gaan we de samenwerking in Zundert Floreert verlengen. Het is mooi om te zien dat Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, Brabants Landschap en Brabants Particulier Grondbezit als nieuwe partners aansluiten.”
Lees meer over toekomstbestendig grondwatergebruik
Deel deze pagina via