Een burgemeester draagt 'm wel
Waarom de commissaris van de Koning geen ambtsketen heeft
Het is deze zomer te zien in de hal van het provinciehuis in Den Bosch: het vroegere ambtskostuum van Stan (Constant) Kortmann. Hij was commissaris van de Koningin in Noord-Brabant van 1959 tot 1973.
De kraag en de mouwopslagen zijn geborduurd met eikenloof en laurier, in goud. Daarnaast hoort bij het kostuum ook een steek, een ceremoniële degen, en een broek met goudgalon (sierband) langs de zijnaad.
Er bestaat ook een tweede pak, met zilveren borduursels; uit Kortmanns jaren als burgemeester van Breda. Twee pakken, één man. Uit een haast vergeten tijdperk.
Dat beide outfits in het Bossche museum bewaard worden, is geen toeval. Het Noordbrabants Museum zetelt in het voormalige Gouvernement aan de Verwersstraat. Dit is het oude provinciehuis, waar Kortmann niet alleen wóónde, maar ook de provincie bestuurde, Provinciale Staten voorzat en gasten ontving. In de voormalige Statenzaal vergaderden tot 1971 Provinciale Staten.
Aanleiding
Aanleiding voor de tentoonstelling is een vraag die de huidige commissaris van de Koning, Ina Adema, regelmatig krijgt. "Waarom draagt u geen ambtsketen, zoals burgemeesters?" Het korte antwoord: "Als commissarissen hebben we die traditie nooit gekend. Maar we hebben wel - net als andere soortgelijke functies zoals burgemeesters en kamerleden - lang een ambtskostuum gehad.”
Stan Kortmann was in 1973 de laatste Brabantse commissaris die het pak nog droeg. "Het ambtskostuum is prachtig en hoort bij tijden die voorbij zijn", zegt Adema. "Het symbool van het gezag in de provincie zit voor mij niet in goudborduursel. Het zit in de manier waarop wij ons werk doen: zichtbaar, toegankelijk, dicht bij de Brabander. Ik draag geen formele kleding. En dat past bij deze tijd."
“Ik draag geen formele kleding. En dat past bij deze tijd”
Yvo Kortmann
Boek
De beide kostuums zijn in bruikleen gegeven door de familie Kortmann, vertelt Stans zoon Yvo Kortmann (78). Hij is zelf oud-burgemeester van onder meer Baarle-Nassau en Oisterwijk. Oud-commissaris Wim van de Donk vroeg Kortmann in 2018 iets over het bijzondere leven van zijn vader op papier te zetten. Sindsdien werkt de oud-burgemeester aan de uitgave. De presentatie is vermoedelijk na de zomer.
Het boek telt ruim 300 pagina's. "Ik ‘vertel’ het verhaal van zijn geboorte in 1908 in Weert tot zijn overlijden in 1997 in Mook", vertelt Yvo Kortmann. "Mijn vader was een bijzonder persoon. Hij was een bescheiden, teruggetrokken man. Vader was heel toegankelijk, en zeker niet autoritair. Wij hoefden geen ‘u’ te zeggen tegen onze ouders; het was ‘jij’ en ‘je’. En dat was in die tijd niet overal zo. Tegelijk hield hij van decorum; zoals een ambtswoning, een ambtskostuum en andere zaken die bij het ambt hoorden."
Stan was jurist van professie, net als een groot deel van de familie Kortmann. Vader was volgens zijn zoon zeker ook een filosoof. Hij was diepgelovig. Dat had hij in zijn jeugd meegekregen bij de Jezuïeten. Uiteindelijk koos Stan op 28-jarige leeftijd voor het openbaar bestuur. Hij bleef de geestelijken jarenlang om raad vragen. "Zowel over zijn werk als over de liefde", lacht Yvo Kortmann. In zijn tuin in Oisterwijk staat een uit de kluiten gewassen beeldje van de Contente Mens. "Ik kreeg het bij mijn afscheid in Baarle-Nassau. Het typeert ook mijn vader."
Persoonlijk bezit
En dan dat kostuum. Of beter: de kostuums. Wat veel mensen niet weten: zowel een burgemeester als commissaris moest zo'n pak in Stans tijd zelf aanschaffen. Het was persoonlijk bezit. "Toen mijn vader in 1952 burgemeester van Breda werd, ging hij op zoek naar een ambtskostuum", aldus Yvo Kortmann. "In Bergen op Zoom of Roosendaal vond hij een passend exemplaar." Toen hij 7 jaar later aan het roer van de provincie kwam te staan, herhaalde het verhaal zich. "Het kostuum dat in het provinciehuis te zien is, kocht mijn vader gebruikt ergens in Zuid-Holland. Het was dus eigenlijk een tweedehandsje."
Dat commissaris Kortmann een gebruikt exemplaar in de juiste maat kon vinden, kwam goed van pas. Overnemen van een voorganger was niet aan de orde, omdat het moest passen als gegoten. De traditie was in 1959 sowieso al op haar retour. Kortmann zette zich er persoonlijk voor in om alsnog een exemplaar te vinden.
Het verschil tussen beide pakken – burgemeester en commissaris – is met het blote oog te zien. Het verschil zit onder meer in de borduurdraden. Voor burgemeesters waren het stiksel en de sierband op de broek zilver. Dat geldt ook voor de degen en andere details. Voor de commissaris van de Koningin: goud. Verder: dezelfde zwarte rokjas die teruggaat tot Koning Willem I in 1815. Yvo Kortmann heeft een foto uit de jaren 50 waarop alle elf commissarissen van de Koningin met hun echtgenotes bijeen zijn. Acht van de elf poseren in het ambtskostuum.
“Het was eigenlijk een tweedehandsje”
Decorum, maar geen afstand
Stan droeg zijn pak niet vaak. "Heel beperkt", zegt Yvo Kortmann. "Alleen bij bijzondere gelegenheden. Zoals bij nieuwjaarsrecepties in het gouvernement, de opening van het nieuwe provinciehuis door koningin Juliana en bij zijn afscheid. De regels waren diffuus." Voor plechtige gelegenheden trok hij eerder een jacquet aan. Ook in zijn Bredase periode is volgens Kortmann geen vaste lijn te ontdekken in wát hij wanneer aantrok; soms jacquet, soms donker pak, soms het ambtskostuum.
"Het kostuum bood hem zekerheid én decorum. En daar hield hij van. Daar ging hij van stralen. Maar dat wilde niet zeggen dat hij ver weg stond van de mensen." Het was na de oorlog steeds meer een uitzondering geworden dat een commissaris of burgemeester de formele kleding aantrok. Bij Stans afscheid in 1973 verdween het kostuum definitief uit het Brabantse provinciehuis. Zijn opvolger, Jan Dirk van der Harten, koos bewust voor de moderne, zakelijke stijl. Het vertrek van Stan Kortmann was het einde van een tijdperk.
Pure geschiedenis
"De kostuums zijn een stukje Brabantse geschiedenis. Dat is precies waarom we ze behouden, en nu tijdelijk laten zien in het provinciehuis", zegt directeur Jacqueline Grandjean van het Noordbrabants Museum. "Dit is het laatste ambtskostuum van een commissaris der Koningin in Noord-Brabant.
Daarmee is het meer dan een kledingstuk. Het is het sluitstuk van een traditie die in de jaren 60 en 70 haar betekenis verloor. De samenleving veranderde. Jongeren hechtten meer waarde aan Bob Dylan dan aan de gevestigde orde. En juist dán is het waardevol om zo'n kostuum te tonen."
Jacqueline Grandjean
Grandjean: "Je ziet niet alleen de gouden draden en de steek, je ziet hoe een provincie zich verhield tot het Koninklijk Huis, tot het gezag, tot zichzelf. Dat de familie Kortmann ons beide pakken in bruikleen heeft gegeven, het Bredase én het provinciale, is voor onze collectie van grote betekenis."
Naast de pakken kwam ook een derde stuk uit de Kortmann-erfenis in het museum terecht: een grote, statige stoel, de oude voorzittersstoel uit de statenzaal aan de Verwersstraat in Den Bosch. Stan kreeg hem bij zijn vertrek geschonken. Toen Yvo Kortmann in Baarle-Nassau burgemeester werd, zei zijn vader: "Dat past nu beter bij jou!"
Yvo Kortmann bij het schilderij van zijn vader
< Commissaris Stan Kortmann toast met koningin Juliana (Deze foto is verbeterd met AI)
Expositie Ambtskostuum
Het ambtskostuum, de steek, de ceremoniële degen en de voormalige ambtszetel zijn tot eind augustus te bekijken in de hal van het provinciehuis in ’s-Hertogenbosch, Brabantlaan 1. Daarna gaan alle objecten weer terug naar hun thuisbasis: het Noordbrabants Museum in ’s-Hertogenbosch. Je bent welkom op werkdagen tussen 9.00 uur tot 17.00 uur.
dolor adipisicing
Voluptate pariatur aliqua eiusmod incididunt ut ex. Veniam ex irure tempor.
dolor adipisicing
Voluptate pariatur aliqua eiusmod incididunt ut ex. Veniam ex irure tempor.
dolor adipisicing
Voluptate pariatur aliqua eiusmod incididunt ut ex. Veniam ex irure tempor.
Deel deze pagina via