Monumentenwacht Noord-Brabant 50 jaar
Ons onvervangbare erfgoed doorgeven aan volgende generaties omdat ze de geschiedenis vertellen van de Brabanders vóór ons. Dat is het doel van Monumentenwacht Noord-Brabant. Al 50 jaar ondersteunt deze organisatie eigenaren bij het onderhouden en behouden van hun monument. Kasteel Croy in Aarle-Rixtel is al sinds de oprichting abonnee. Na een grootscheepse renovatie is het monument sinds 1 september weer open. “We hopen dat we weer 30 jaar vooruit kunnen”, aldus Jan van Asten van de stichting Geloof, Hoop en Liefde.
Kasteel Croy
Kasteel Croy vlakbij Aarle-Rixtel is een van de ruim 14.000 monumenten die Brabant telt. Bijna 6.000 daarvan zijn rijksmonumenten, de rest heeft een gemeentelijke status. Van boerderij tot herenhuis, van kasteel tot klooster, van molen tot industrieel complex en van kapel tot kathedraal. De provincie Noord-Brabant en de eigenaren willen ze koesteren en behouden. Monumentenwacht Noord-Brabant helpt daarbij. De monumentenwachters beoordelen regelmatig de staat van een monument, voeren kleine herstel- en onderhoudswerkzaamheden uit en geven advies over onderhoud en verduurzaming.
Grondige renovatie
"Bij kasteel Croy ging het om een grote renovatie aan de binnen- en buitenkant van het kasteel", zo vertelt Van Asten. Hij is een van de 7 vrijwillige bestuursleden van de stichting Geloof, Hoop en Liefde, die eigenaar is van het kasteel en de bijgebouwen. “Uit de inspectie die Monumentenwacht elke twee jaar uitvoert, bleek in 2020 dat een grondige renovatie nodig was om het kasteel te behouden voor de toekomst”, aldus Van Asten. “We zijn op zoek gegaan naar een architect en hebben gezamenlijk vastgesteld wat er nodig was. De rapportages van Monumentenwacht kwamen in dit voortraject van de verbouwing goed van pas. Want sommige onderdelen zie je niet, zoals houten balken die verscholen liggen achter een plafond. In de plannen hebben we overigens ook de toegankelijkheid van het kasteel voor de monumentenwachters meegenomen.”
"Een grote renovatie bleek nodig om het kasteel te behouden voor de toekomst"
Croy was ooit bejaardentehuis
In januari 2024 ging de renovatie van start. Het verouderde voegwerk aan de buitenkant werd vernieuwd, er werd geschilderd en de leien van de torens werden vervangen. Binnen kwam er een nieuwe warmte- en elektriciteitsinstallatie en is het kasteel van onder tot boven geschilderd. Ook is achterzetbeglazing geplaatst om tocht tegen te gaan en is de zolder heringericht. “Hier sliepen vroeger de Zusters van Liefde uit Tilburg in kleine kamers”, weet Van Asten. “Zij verzorgden de ouderen in de tijd dat kasteel Croy een bejaardentehuis was.”
We kunnen weer 30 jaar vooruit
Voor de renovatie aan het kasteel en de bijgebouwen kreeg kasteel Croy een SIM-subsidie. Dat is de landelijke Subsidieregeling voor Instandhouding van Monumenten. “Een renovatie is kostbaar”, zegt Van Asten. “Gelukkig beschikt kasteel Croy over het landgoed Croy. Van de 254 hectare grond wordt 190 hectare verpacht voor landbouw. Daarnaast hebben we inkomsten vanuit de bedrijfshuur en van bruiloften en partijen. Op die manier is het mogelijk om het monument te onderhouden. We hopen dat we na deze renovatie weer 30 jaar vooruit kunnen, zeker in combinatie met de inspecties van Monumentenwacht. Wanneer je kleine gebreken zoals lekkages snel opspoort, voorkom je grote schade.”
"Een renovatie is kostbaar"
Schatten
Tijdens de renovatie kwamen er diverse schatten aan het licht. Zoals een geschilderde terrazzotekening op de houten vloer van de toegangshal bijvoorbeeld. “Die tegeltekening laten we straks terugkomen in een vloerkleed”, zegt Van Asten. “Verder hebben we een historische kleuronderzoeker gevraagd om oude verflagen te onderzoeken. Soms krabde hij tot 7 lagen diep; elke laag uit een andere periode. We hebben een deel van het monument wat betreft kleurstelling en interieur teruggebracht naar de tijd van Freule Constance, de 19e-eeuwse eigenaresse. Een ander deel grijpt terug naar de tijd van de zusters. Ik waardeer elke bijzonderheid die we tijdens de renovatie tegen zijn gekomen. De lagen behang die we ontdekten en achter plexiglas hebben geplaatst. Of de schrijfsels van waarschijnlijk een timmerman op een verborgen spant uit 1950. Al deze details vormen samen het verhaal van dit monument met zijn rijke historie.”
Veel adellijke families
De stichting Geloof, Hoop en Liefde is sinds 1873 eigenaar van kasteel Croy, maar het kasteel bestaat al veel langer. Al in 1472 wordt er melding van gemaakt. Ene Rutger van Erp bezit op Strijp een slotje met hoeve van ongeveer 20 bunder groot. Het bestaat uit de noord-zuidgerichte vleugel van het huidige kasteel, met de ronde toren op de noordwesthoek. Vijf jaar later, in 1477, verkoopt Van Erp het slotje aan Jacob van Croy, lid van de beroemde familie Van Croy die behoort tot de Bourgondische hofadel. Aan deze familie dankt het kasteel zijn naam. Toch wonen de Van Croys er maar kort. Want in 1494 verkoopt Jacob het kasteel aan Cornelis van Bergen. Het is waarschijnlijk deze Cornelis geweest, die het kasteel in zijn huidige omvang heeft laten uitbreiden.
Freule Johanna van der Brugghen
In de jaren die volgen bewonen veel adellijke families het kasteel. De laatste bewoonster is de markante Freule Johanna van der Brugghen. Zij laat in 1872 een nieuw testament opmaken. Hierin legt ze vast dat kasteel Croy, na haar overlijden, ingericht moet worden als tehuis voor arme oude mannen en vrouwen uit Stiphout en Aarle-Rixtel, onder de naam Geloof, Hoop en Liefde. En zo gebeurt het. Het kasteel krijgt een bestemming als bejaardentehuis. Daar komt in 1969 een einde aan omdat het pand niet meer voldoet aan de eisen. Sinds 1990 huisvest kasteel Croy diverse bedrijven en is het een locatie voor bruiloften, partijen en kleinschalige evenementen. Overigens oogt het kasteel meer als een combinatie van een kasteel en een jachthuis. “Veel mensen zijn ervan gecharmeerd”, zegt Van Asten. “Het is ontzettend belangrijk dat dit bewaard blijft.”
Impact
Wat is de impact van het werk van Monumentenwacht Noord-Brabant? Hoe dragen de periodieke inspecties bij aan de instandhouding van monumenten? In hoeverre worden de adviezen van de monumentenwachters opgevolgd? Vragen die aan bod kwamen in het door Het PON & Telos uitgevoerde impactonderzoek onder abonnees van de monumentenwacht. Via een online vragenlijst en gesprekken eerder dit jaar is de impact van Monumentenwacht in kaart gebracht. De resultaten worden gepresenteerd tijdens de viering van het 50-jarig jubileum op vrijdag 21 november. Het rapport met de resultaten staat dan ook op de website.
Feiten en cijfers Monumentenwacht Noord-Brabant
Monumentale werktuig
Het beeld van een molen op een heuvel aan de horizon. Veel Hollandser, of in dit geval Brabantser, wordt het niet. Een monument om te behouden, mede dankzij de hulp van Monumentenwacht Noord-Brabant. De inspectie van molens is extra bijzonder omdat de gebouwen niet alleen monumentaal zijn, maar ook als werktuig fungeren. De monumentenwachters kijken dus ook naar de werking van de molen. Daarbij geldt dat rust roest. Een kijkje in Wouwse molen De Arend met monumentenwachter Patrick Daniëls (links op de foto) en stagiair én molenaar Jesse Bergquist.
Molen De Arend in Wouw
De Arend werd in 1811 gebouwd. De molen is een berg- of beltmolentype, dit betekent dat om de molen een kunstmatige heuvel is aangelegd. Een stichting is eigenaar van de molen die nog steeds in bedrijf is. Twee molenaars en een flink aantal vrijwilligers houden de molen draaiend. Pierre Aerden, een bakker uit Essen, was de eerste eigenaar van de molen en zijn broer Jacobus de eerste molenaar. Waarschijnlijk komt de naam De Arend van hen.
Fabrieken van vroeger
Jesse Bergquist is van jongs af aan gefascineerd door molens. Op zijn achttiende behaalde hij zijn diploma als molenaar. Dit jaar loopt hij stage bij Monumentenwacht Noord-Brabant, waar hij na de zomer in vaste dienst is. “Eigenlijk is de komst van molens de eerste, industriële revolutie. Het zijn de fabrieken van vroeger. Molens werden bijvoorbeeld gebruikt voor het maken van verfpigment, olie, het droogleggen van polders en het maken van papier.”
"Die wieken kunnen soms wel 80 einden draaien, dat wil zeggen dat ze tachtig keer per minuut langskomen"
Patrick Daniëls is al 23 jaar wachter bij Monumentenwacht Noord-Brabant. Toch is de inspectie van molens relatief nieuw voor hem. “We hadden enkele gespecialiseerde wachters, maar 2 van hen zijn met pensioen gegaan. Het inspecteren van een molen vraagt om meer expertise. Er zijn verschillende types molens, en ieder houtje, iedere balk en elk rad heeft een aparte naam en werking. Per regio zijn er ook nog verschillen.”
“Of een molen goed werkt, zie je alleen als hij draait”, vertelt Jesse. Het komt dus goed uit dat hij 1 van de 2 molenaars is van De Arend. “Bij andere inspecties vragen we de aanwezige molenaar om de molen te laten draaien. Het is sowieso goed om dat wekelijks te doen.” De Arend vermaalt meel en wekt stroom op. Die stroom wordt gebruikt om bezoekers van koffie en thee te voorzien en de airco te laten koelen of verwarmen.
“Een molen bevat veel verschillende soorten hout”, zegt Patrick. “Afhankelijk van de eigenschappen van het hout -taai, zacht of juist keihard- wordt het op andere plekken in de molen toegepast. Zo wordt iepenhout gebruikt voor de wielen.” Afgelopen december is de koningsspil van de molen vervangen. Dit is een lange balk die verticaal van de kap naar beneden loopt en draait door de werking van de wieken. Om de koningsspil zijn houten planken aangebracht ter versteviging.
Monumentenwachters komen op bijzondere plekken; bovenop torens, onder kapgevels én in wieken. Die wieken kunnen soms wel 80 einden draaien, dat wil zeggen dat ze 80 keer per minuut langskomen. Meestal draait de molen overigens 60 enden, dus één wiek per seconde. Patrick: “We kijken of de houten onderdelen bijvoorbeeld zijn aangetast door houtrot.” Jesse: “Het werk doen we altijd op een zo veilig mogelijke manier. Tegelijkertijd is een molen een werktuig en worden de kap en wieken gedraaid naar de windrichting. Vaste hekjes zijn er daarom niet. Het is zoeken naar de balans tussen werkbaar en veilig.”
De molen telt 5 verdiepingen waar je via eeuwenoude trapjes naartoe klimt. Op 1 van de verdiepingen hangen de winterzeilen van de wieken. Die worden bevestigd om in de winter bij weinig wind, meer wind te vangen. Jesse: “In de winter gebruiken we de oude zeilen, in de zomer de nieuwe. Zo blijven die langer mooi.”
De kap van de molen ligt als een soort muts op het stenen gebouw. Het grote gewicht zorgt ervoor dat de kap op zijn plek blijft. Doordat de kap op rollen is geplaatst, is het mogelijk om de wieken en de kap soepel naar de wind te draaien.
Monumentenwacht Noord-Brabant
Monumentenwacht Noord-Brabant ondersteunt monumenteigenaren bij het behoud van erfgoed door regelmatige inspecties en het geven van advies over doelmatig onderhoud. De monumentenwachters voeren bouwkundige, interieur-, groen- en archeologische inspecties uit. Daarnaast geven zij advies bij het verduurzamen van monumenten.
Deel deze pagina via