De Brabantse beek hersteld
Gebiedspartners trekken ten strijde tegen verdroging en wateroverlast
Brabant ...
... is een echt bekenland. Ruim 230 beken en talloze stroompjes vinden er hun weg. Ooit rechtgetrokken om akkers te ontwateren en voedselproductie veilig te stellen, blijken die kaarsrechte lijnen nu een probleem. Het water verdwijnt te snel, natuur droogt uit en bij hevige regen ontstaat juist overlast. De provincie Noord-Brabant steekt daarom miljoenen in beekherstel. Mede dankzij waterschappen en lokale partners krijgt het water weer de ruimte. Het resultaat: schonere beken, nieuwe natuur en een aantrekkelijk landschap voor mens en dier.
Zompig
1945. Heel Nederland is bevrijd van de Duitse bezetter. De wederopbouw kan na 5 jaar oorlogsleed beginnen. Schade wordt hersteld, nieuwe huizen gebouwd en de voedselproductie moet worden gegarandeerd. Nooit meer zo’n Hongerwinter als die van maanden daarvoor. Een belangrijke opgave dus voor de boeren. Maar in Brabant speelt hierbij een praktisch probleem: veel akkers en weiden zijn zompig en nat doordat de beken nog kronkelen en regelmatig overstromen. Het water wordt slecht afgevoerd. De oplossing ligt in kanalisering: het rechttrekken en verdiepen van beken.
Verdroging en overlast
De eerste signalen dat hierdoor verdroging optreedt, klinken in de jaren ’70. Beekdalen drogen uit, bossen en heide gaan achteruit. “Inmiddels zijn we, ook door de klimaatverandering, tot het inzicht gekomen dat het watersysteem niet goed werkt”, zegt Teuntje Stoopen, beleidsmedewerker Water en Bodem bij de provincie. “De jaren 2018, 2019, 2020 en 2022 waren heel droog. Door de snelle afvoer van het water verdroogt het hele ommeland. Beken komen droog te staan, vispopulaties verdwijnen en hele natuurgebieden verdrogen.” En áls het dan eindelijk regent, valt er soms zo’n sloot water dat dit enorme overlast geeft op bepaalde plekken. Zoals in ’s-Hertogenbosch, waar de Aa, Dommel en Zuid-Willemsvaart rivier de Maas ontmoeten.
“We moeten het watersysteem ombouwen en water meer de ruimte geven“
Teuntje Stoopen
Miljoeneninvestering
Een oplossing voor de toenemende droogte en wateroverlast zijn beekherstelprojecten. In Brabant zijn er daarvan tientallen; sommige afgerond, andere lopend en een aantal dat nog moet starten. Stoopen: “We moeten het watersysteem ombouwen en water meer de ruimte geven. Dat is belangrijk om schade te beperken en prettig te kunnen blijven wonen. Én het zorgt voor een mooiere en gezonde leefomgeving.” Voor de periode 2022-2027 steekt de provincie er zo’n € 63 miljoen in. Met het betrokken waterschap is afgesproken dat de kosten van een project worden gedeeld.
Gedeeld waterbeheer
De ruim 230 beken in Brabant verzamelen hun water via een netwerk van stroompjes. Samen met de 4 Brabantse waterschappen staat de provincie aan de lat voor het waterbeheer in Brabant, zegt Stoopen. “De provincie moet zorgen voor goede afspraken over hoe we met grondwater omgaan. Wij houden in de gaten of die afspraken passen bij plannen voor industrie, natuur en landbouw, zodat alles goed samenwerkt.” Beekherstelprojecten houden water langer in een gebied vast, waardoor het de bodem indringt en de grondwatervoorraad aanvult. Daarvan profiteren zowel wij – via het drinkwater – als de landbouw en natuurgebieden.
Kronkelende Aa
Een prachtig voorbeeld van een (in 2017) afgerond beekherstelproject vinden we in het buitengebied van Middelrode. De beek Aa is ter hoogte van de Brugstraat weer volop aan het kronkelen. In het oog springen ook de flauwe oevers. Daardoor kan het water tijdens hoosbuien makkelijk bezit nemen van de naastgelegen graslanden. Verderop tekenen de woningen van de Julianastraat zich af, maar een dijkje beschermt de bewoners tegen natte voeten tijdens hoogwater. De flauwe oevers zorgen ook voor meer variatie aan begroeiing. Ze trekken bepaalde oeverplanten aan, amfibieën, vogels en insecten. Met de biodiversiteit zit het hier dus wel goed. Bovendien is het gebied – beheerd door Brabants Landschap – voor omwonenden en natuurliefhebbers aantrekkelijk om in te wandelen.
Rechtgetrokken
Dit project omvat slechts 7 van de 40 kilometer aan beekherstelprojecten die waterschap Aa en Maas wil uitvoeren in het ‘Aa-dal Noord’. Tot en met 2029 pakt het nog het stuk tussen Middelrode en Beek en Donk aan, in 7 deelgebieden. Projectleider Simon Schimmel van Aa en Maas neemt ons mee naar gebied 4, Erp. Dat is nu nog in voorbereiding, maar over 2 jaar staat hier van alles te gebeuren. Middelpunt vormt opnieuw de Aa. In Erp is nog goed te zien hoe de beek destijds is rechtgetrokken. Wat ook direct opvalt is dat de velden van 3 sportclubs de Aa aan weerszijden soms tot op slechts 5 meter naderen.
“Bij een flinke afvoer van de Aa kan een groot deel van de natuurontwikkelzone overstromen“
Simon Schimmel
Gebiedsontwikkeling
Volgens Schimmel is dit project het schoolvoorbeeld van een gezamenlijke gebiedsontwikkeling vanuit de groenblauwe gebiedsgericht aanpak (zie kader). Waterschap, gemeente en sportverenigingen schaafden samen met betrokken bewoners lang aan de plannen. Die worden nu breed gedragen. De verenigingen kunnen straks weer jaren vooruit en ook de bewoners genieten ervan. Opvallend is dat de 3 clubs bij elkaar kruipen in de Sportzone, wat verder weg van de Aa. De ruimte die daardoor ontstaat, wordt rond de beek ingevuld met een natuurontwikkelzone en een parkzone. “Bij een flinke afvoer van de Aa kan een groot deel van de natuurontwikkelzone overstromen”, weet Schimmel. “Ook krijgen hier 2 nevengeulen een plekje.”
Overstromingsgebied
Komende tijd gaat het waterschap nog aan de slag met het gebied net ten oosten van Erp. Ongeveer 5 kilometer van de (flanken van de) Aa wordt heringericht. Over het ontwerp is het waterschap al lange tijd in gesprek met bijvoorbeeld land- en tuinbouworganisatie ZLTO en lokale ondernemers. De beek moet hier meer ruimte krijgen. Ook worden poelen voor bijvoorbeeld amfibieën aangelegd. En, net als in Middelrode, gaat de waterloop op een aantal plaatsen weer kronkelen en krijgt de beek minder steile oevers. “We willen niet de identieke situatie van 100 jaar geleden”, aldus Schimmel, “maar wel de natuurlijke dynamiek, de verschillen van stroming uit die tijd terugbrengen.” Want juist dat zorgt voor schoon water, rijkere natuur en een beek die beter bestand is tegen droogte en wateroverlast.
Groenblauwe gebiedsgerichte aanpak
In de groenblauwe gebiedsgerichte aanpak werken we samen aan een vitaal Brabants buitengebied. Provincie, waterschappen, gemeenten, terrein beherende organisaties zoals Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten, particuliere grondeigenaren, agrarische sector en andere belanghebbenden doen dat in én om natuurgebieden in heel Brabant. Met elkaar zoeken we naar slimme combinaties van oplossingen om water, bodem en lucht op orde te brengen. Dat helpt de natuur om zich te herstellen én biedt toekomstperspectief voor de landbouw. De provincie geeft hier met de Aanpak Landelijk Gebied een extra impuls aan om de uitvoering van projecten te versnellen. Zo blijft ons landelijk gebied ook in de toekomst een gezonde en veilige plek om te wonen, werken en leven.
Deel deze pagina via