Twee meningen over:
een fietshelm voor de e-bike
In de rubriek ‘Twee meningen’ laten we steeds twee deskundigen of betrokkenen aan het woord over een thema.
In de rubriek ‘Twee meningen’ laten we steeds twee deskundigen of betrokkenen aan het woord over een thema. Deze keer: stimuleren óf verplichten van de fietshelm voor gebruikers van de elektrische fiets.
Met Marcel Aries, neuroloog-intensivist bij Maastricht UMC en woordvoerder van het HersenStrijd fonds en de denktank Artsen voor Veilig Fietsen, en Aad Smid, vertegenwoordiger in Noord-Brabant van de Fietsersbond.
Wel of geen fietshelm voor de e-bike?
De discussie over de fietshelm is weer opgelaaid. Aanleiding is het groeiend aantal ernstige verkeersongelukken onder vooral jonge gebruikers van de fatbike of e-bike. Ook ouderen op een elektronische fiets lopen een verhoogd risico. Van een helmplicht is vooralsnog geen sprake, maar de overheid gaat de fietshelm wel flink promoten. Ook de provincie Noord-Brabant dus. De vraag is: zijn Nederlanders wel te porren voor het dragen van zo’n helm? En moet die verplicht worden of is stimuleren voldoende?
Marcel Aries
Gespecialiseerd neuroloog bij Maastricht UMC en woordvoerder van het HersenStrijd fonds en de denktank Artsen voor Veilig Fietsen.
“Mensen moeten snappen waarom zo’n helm verstandig is.”
Aad Smid
Vertegenwoordiger in Noord-Brabant van de Fietsersbond.
“Het is betutteling als de fietshelm verplicht wordt.”
Spectaculaire toename
Marcel Aries krijgt ze als gespecialiseerd neuroloog wekelijks op de behandeltafel: fietsers met hersenletsel, en dan vooral e-bikers. En het worden er steeds meer. Aries spreekt zelfs van ‘een spectaculaire toename’. “Vijf, zes jaar geleden merkten we bij het UMC een verschuiving in het type slachtoffers van verkeersongelukken. Het aantal auto-ongelukken slonk, maar het aantal fietsongelukken nam drastisch toe. Dat baarde ons zorgen, vooral omdat het verkeer steeds drukker wordt. Ook op de fietspaden: meer soorten fietsen met verschillende snelheden, wat de kans op ongelukken vergroot. Vaak kwamen slachtoffers op de intensive care (IC) terecht, met zwaar hersenletsel als gevolg. Wat veel ongelukken gemeen hadden, was dat de fietsers geen helm droegen.”
Ernstig hersenletsel
Een van de eerste zwaargewonde e-bikers die Aries onder ogen kreeg was een moeder van twee jonge kinderen. Na een val van haar e-bike belandde ze op de IC. Ze overleefde het niet. “Dan sta je er als medisch team verslagen bij. Want wat als ze een fietshelm had gedragen? Toen al riep het bij ons de vraag op of het dragen van een helm op de e-bike verplicht zou moeten worden. We kunnen er geen ongelukken mee voorkomen, wel veel leed. Maar zolang we blijven debatteren over welke maatregel nou het beste is, gebeurt er niks. Het standpunt van het HersenStrijd fonds en Artsen voor Veilig Fietsen is: laten we nu gewoon met z’n allen het probleem aanpakken.”
“Zolang we blijven debatteren over welke maatregel nou het beste is, gebeurt er niks.”
Marcel Aries
Niet wij tegen zij
Met ‘met z’n allen’ doelt Aries op de overheid en op organisaties als de ANWB, Veilig Verkeer Nederland (VVN), de BOVAG en de Fietsersbond. “Het is niet wij tegen zij, want in feite strijden we allemaal voor hetzelfde: minder verkeersslachtoffers. De ANWB vreesde in eerste instantie dat de helmplicht het aantal fietsers zou verminderen, wat de verkoop van fietsverzekeringen zou schaden. Die mening is bijgesteld. En inmiddels vragen de eigen leden om meer veiligheid op de fiets. De Fietsersbond is bang dat verplichting mensen ontmoedigt om te fietsen, met gezondheidsproblemen en meer files tot gevolg. Onderzoek in andere landen is duidelijk: er is geen aantoonbaar bewijs dat het fietsen afneemt door een helmplicht.”
Stimuleren
Aries wil hierbij benadrukken dat zowel HersenStrijd als Artsen voor Veilig Fietsen niet voor het verplichtstellen van de fietshelm is, maar juist voor het stimuleren ervan. “Wij verplichten ook niemand op de IC om een behandeling te ondergaan. Bovendien is de vraag of de benodigde strenge handhaving bij verplichtstelling van de fietshelm wel haalbaar is. Als mensen niet snappen waarom het verstandig is om zo’n helm te dragen en we zien niks veranderen in het straatbeeld, dan verandert er ook niks aan de ellende die we in de ziekenhuizen zien. Dus wij zijn voor promotie van de helm, omdat die met allerlei kortingen en acties vanaf morgen gevoerd kan worden. Maar als minister Madlener van Infrastructuur besluit om de fietshelm alsnog te verplichten, zijn wij daar zeker niet op tegen. Beter dat er iets gebeurt dan niets.”
“Wij verplichten ook niemand op de IC om een behandeling te ondergaan.”
Vertrouwen herstellen
Om een brug te slaan, is het volgens Aries nodig om het onderlinge vertrouwen tussen artsen enerzijds en organisaties als de ANWB en de Fietsersbond anderzijds te herstellen. “Door naar elkaar uit te spreken waar het nou eigenlijk om draait”, zegt hij. “En dat is dat we mensen zoveel mogelijk en zo veilig mogelijk willen laten fietsen. Dat is goed voor de gezondheid, zowel lichamelijk als geestelijk. Tegelijkertijd is het essentieel dat dit veilig gebeurt. En dat is complex, omdat meerdere factoren hierbij een rol spelen: gedrag, infrastructuur en persoonlijke bescherming. We moeten erkennen dat de ene maatregel niet belangrijker is dan de andere, maar dat ze allemaal een ander tijdspad hebben. Het is dus én-én, niet óf-óf: én snelheidsbeperkingen én betere fietspaden én de fietshelm. Juist door complementair te werken kunnen we de veiligheid snel verbeteren. De fietshelm is daarbij geen schijnmaatregel, maar bewezen effectief in het inperken van letsel bij ongelukken.”
Beruchte fatbike
En dan nog even over de beruchte fatbike. Artsen voor Veilig Fietsen hield onlangs met VeiligheidNL een meetweek in alle Nederlandse ziekenhuizen. Er werden 1.291 fietsslachtoffers geteld, onder wie 96 op een fatbike (vooral 12- tot 15-jarigen) en 480 op een andere e-bike (met ook veel jonge slachtoffers). Met de bevindingen wil de denktank de minister en de Tweede Kamer overtuigen om alle e-bikes voor jongeren onder de 16 jaar te verbieden. “De grens van 14 jaar, die de Tweede Kamer wil, is een soort compromis”, vindt Aries. “Als je echt wilt dat het aantal ernstige ongelukken met deze zware e-bikes afneemt, is een leeftijdsgrens van 16 jaar een veel krachtigere maatregel. Uiteindelijk gaat het erom dat we het aantal slachtoffers terugdringen, en daarvoor lijkt een strengere aanpak nodig.”
“Wij zijn absoluut geen voorstander van een verplichte helm.”
Aad Smid
Verdubbeling
De cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) liegen er niet om: van de 684 verkeersdoden in Nederland in 2023 zaten er 270 op de fiets. 122 van hen waren ouder dan 75 jaar. De meeste reden op een elektrische fiets. Van het totaal aantal verkeersdoden is het aandeel fietsdoden nu 40% (tegenover 20% begin deze eeuw). Een verdubbeling dus. Maar verplichtstelling van de fietshelm is voor de Fietsersbond een stap te ver. “Dat brengt veel maatschappelijke nadelen met zich mee”, zegt Aad Smid, de Brabantse vertegenwoordiger.
Fiets laten staan
De Fietsersbond vreest dat veel mensen hun fiets ook voor de dagelijkse ritjes laten staan, met alle gevolgen voor de gezondheid van dien. “Dat is niet zomaar een angst, die is echt onderbouwd”, aldus Smid. “We hebben het gezien bij de invoering van de helmplicht voor de snorfiets begin 2023; veel gebruikers lieten die toen in de schuur staan. En Australië is een bekend voorbeeld als het gaat om de helmplicht, die daar voor alle fietsers geldt. Het fietsgebruik nam er schrikbarend af, en we verwachten dat dit ook in Nederland gaat gebeuren. Dus wij zijn absoluut geen voorstander van een verplichte helm.”
“Het blijft een lastige, bijna ethische discussie.”
Specifieke fietscultuur
Smid vindt overigens wel dat vergelijkingen met andere landen lastig te maken zijn, omdat Nederland een heel specifieke fietscultuur heeft. “Veel mensen hier gebruiken de fiets voor hun dagelijkse boodschappen, om ermee naar het werk te gaan, naar school, naar de sportclub, noem maar op. Dat is heel anders dan we in veel andere landen zien, bijvoorbeeld waar het bergachtig is. Daar wordt de fiets vooral gebruikt om te recreëren, een dagje eropuit te gaan. De specifieke kenmerken van een land zijn dus ook bepalend voor het effect van het dragen van een fietshelm.”
Meer ruimte
Tegen de fietshelm stimuleren, heeft Smid geen enkel bezwaar. “Het is duidelijk dat het voor groepen als wielrenners, mountainbikers en ook ouderen op een e-bike verstandig is om een fietshelm te dragen. Dit gaat om een advies, maar dat is iets heel anders dan een verplichtstelling.” Of stimuleren voldoende is gezien het groeiende aantal ernstige verkeersongelukken met e-bikes? Volgens Smid liggen hier meerdere oorzaken aan ten grondslag. “Als het drukker wordt op fietspaden, moet er vooral in steden meer ruimte komen voor fietsers. Zowel fysiek als in de manier waarop die ruimte wordt ingericht. Hier ligt een uitdaging voor de overheid. Bij de Fietsersbond spreken we van een ‘vergevingsgezinde’ inrichting: het zoveel mogelijk vermijden van obstakels, zoals paaltjes die in de weg staan. En door schuine stoepranden te maken, voorkom je dat fietsers ertegenaan rijden en vallen. Het lijken simpele maatregelen, maar ze hebben wel degelijk effect.”
“You don’t have to be great to start, but you have to start to be great.”
Niet polariseren
Ook Smid pleit voor een gezamenlijke aanpak om het aantal fietsdoden terug te dringen. “Ook de Fietsersbond is niet van het polariseren. Je ziet dat we in het advies om een helm te dragen al op één lijn zitten, vooral als het gaat om kwetsbare groepen. Het is natuurlijk ook een kwestie van gewenning. Vroeger droegen wielrenners zelden een fietshelm, maar sinds het profpeloton ‘m draagt is het voor recreatieve fietsers ook gebruikelijk geworden. Het zou helpen als de fietsindustrie meer aandacht besteedt aan praktische oplossingen. Bijvoorbeeld dat de helm gemakkelijk aan de fiets te bevestigen is. Verreweg de beste stimuleringsmaatregel is om bij de aankoop van een e-bike een helm aan te bieden voor een aantrekkelijke prijs, of zelfs inclusief. En vanuit initiatieven als Ons Brabant Fietst zou een fietshelm onderdeel van de e-bike-probeeracties kunnen zijn.”
Betutteling
De Brabantse vertegenwoordiger van de Fietsersbond plaatst wel een duidelijke kanttekening bij zijn pleidooi. “We moeten niet naar een samenleving toe waarin we alle risico’s uitbannen, want dan kunnen we helemaal niets meer. Het leven kent nu eenmaal risico’s”, zegt Smid. “De vraag is hoever je moet gaan om die in te perken. Dat blijft een lastige, bijna ethische discussie. Fietsen brengt zoveel voordelen: het plezier, de gezondheidswinst, de frisse lucht, lekker je kop leegmaken. Dat moeten we vooral blijven koesteren. Het is betutteling als de fietshelm verplicht wordt. Dat moeten we echt voorkomen.”
Deel deze pagina via