Droog weer

Droog weer is heel normaal. Het regent even wat minder, er verdampt wat meer. De waterstanden in beken en rivieren en het grondwater dalen misschien wat. Er is echter nog voldoende water beschikbaar voor landbouw, natuur en drinkwater. Waterstanden zijn nog hoog genoeg voor vervoer over water.

Over het hele jaar gezien valt er in Noord-Brabant meer water dan er verdampt vanuit de bodem en via planten: een neerslagoverschot. In de zomer verdampt er echter meer water dan er valt: een neerslagtekort.

In een gemiddelde zomer loopt het neerslagtekort op tot iets meer dan 100 mm, maar de laatste jaren zien we tekorten tot 200 mm of zelfs 300 mm. Bij die tekorten spreken we van droogte.

Droogte

Van droogte is sprake als het droge weer langer aanhoudt. Dat heeft allerlei gevolgen:

De waterstanden in grond- en oppervlaktewater dalen sterk.
Beken en vennen vallen droog.
Planten en dieren gaan dood.
Oogsten nemen af.
Drinkwaterbedrijven en industrieën die grondwater winnen hebben moeite om aan de grotere vraag te voldoen.

Tegelijkertijd neemt de vraag naar water toe:

Steeds meer drinkwater wordt bij langdurig warm weer gebruikt voor douchen, de tuin sproeien en zwembadjes vullen.
Boeren gebruiken grond- en oppervlaktewater om hun gewassen te besproeien.

De toenemende vraag versterkt het tekort aan water dat er al door de droogte is. Als dat jaar in, jaar uit gebeurt, en er dus meer grondwater gebruikt wordt dan er aangevuld wordt, dan putten we het grondwater langzaam maar zeker uit. Dat heet verdroging.

Verdroging

In Brabant hebben we last van die verdroging. In de buurt van de drinkwaterwinning van Gilzerbaan in Tilburg wordt al sinds het jaar 1900 de stand van het grondwater gemeten (zie hieronder). Sindsdien is het grondwater al bijna 2½ meter gedaald. Op plaatsen verder van winningen af zien we dalingen van een halve tot 1½ meter. Het grondwater staat te laag voor natuur die afhankelijk is van hoge grondwaterstanden. Dat is niet goed voor de kwaliteit van die natuur. Bovendien teren we in op mogelijkheden om het grondwater in de toekomst te benutten voor ons voedsel. Een onhoudbare situatie. Hoe heeft het zover kunnen komen?

De grondwaterstand in Tilburg tussen 1900 en 2023

Sinds de jaren vijftig/zestig is Brabant sterk veranderd:

Landbouw is steeds intensiever geworden.
Het stedelijk gebied is toegenomen.
De drinkwaterbehoefte is door de groeiende bevolking toegenomen.
Beken en rivieren zijn aangepast om water zo snel mogelijk af te voeren.

Snel afvoeren betekent dat er minder wateroverlast is. En boeren kunnen al vroeg in het jaar het land op. Water dat afgevoerd wordt kan het grondwater niet aanvullen, en grondwater komt gedurende het hele jaar lager te staan dan normaal. Er is onvoldoende water beschikbaar om een droge periode door te komen.

Schade door watertekorten

Het jaar 1976 was het droogste jaar óóit in Brabant. Daarna is onderzoek gedaan naar de gevolgen van die droogte op de natuur. Toen werd al geconstateerd dat natuurgebieden die het meest natuurlijk zijn, droogte het best kunnen opvangen. Sindsdien is de toestand van de natuur verder verslechterd. Uit onderzoek na de droogte van 2018 en 2019 bleek dat de natuurschade vooral te zien was in de natuurgebieden die sterk afhankelijk zijn van regenwater en hoge grondwaterstanden. Dat is bijvoorbeeld het geval bij de hoogvenen in de Peel en bij soortenrijke natte graslanden in de beekdalen. Ook was er veel sterfte onder bomen, zoals vooral de fijnspar. Struikheide leek grote schade te hebben opgelopen, maar herstelde zich wonderbaarlijk snel in de jaren erna. Langjarige effecten van droogte zijn echter nauwelijks goed in beeld. Daarvoor is verder onderzoek nodig. In tijden van droogte nemen de oogsten duidelijk af. Maar opvallend genoeg daarmee niet altijd de inkomsten van de agrariër. Gewassen die enkel voor de lokale markt worden geteeld worden bij tekorten duurder. Dit compenseert vaak de verminderde opbrengst voor de boer.

Maatregelen

Als het eenmaal droog is, is er niet veel meer aan te doen. Het beter opvangen van droogte kan alleen met structurele maatregelen. We moeten minder water gebruiken, minder water afvoeren en meer water vasthouden en laten infiltreren naar het grondwater. Dit is ook geconcludeerd door de onafhankelijke adviescommissie Droogte in hun advies ‘Zonder water, geen later’.

Samenwerken

Water is van levensbelang. Én water is van iedereen. Aan het oplossen van de problemen met droogte en verdroging moet iedereen dus zijn steentje bijdragen:

Burgers en bedrijven door minder water te gebruiken.
Boeren door minder water te onttrekken aan grond- en oppervlaktewater voor beregening.
Waterschappen en gemeenten door minder water snel af te voeren naar het riool en het oppervlaktewater.
Drinkwaterbedrijven door alternatieven te zoeken voor de winning van drinkwater, zoals uit zout en brak water.
De provincie door ruimte in het landschap te reserveren voor het bergen en vasthouden van water.

Afspraken over wie wat doet om verdroging tegen te gaan zijn voor de periode 2021 - 2027 gemaakt in het zogenoemde convenant grondwater. De uitvoering daarvan is inmiddels in volle gang. Naar aanleiding van het genoemde advies ‘Zonder water, geen later’ zijn aanvullend afspraken gemaakt. De gewenste grondwaterstanden moeten uiterlijk in 2040 gerealiseerd zijn.

En hoe staat het nu eigenlijk met het grondwater?

De provincie heeft een meetnet waarin grondwaterstanden in Noord-Brabant worden gemeten. Landelijk is er het droogteportaal. Daarop kun je zien of er droogte is in Nederland. Dat alles gebeurt aan de hand van meetgegevens van regen, verdamping, vocht in de bodem, grondwaterstanden en waterafvoeren van beken. Samen met de waterschappen is de provincie nieuwe publieksgrondwatermeters aan het plaatsen, vooral in natuurgebieden. Zij laten boven de grond zien hoe diep het grondwater onder de grond staat. Aan de hand van een kleurenschaal is te zien of de stand laag, hoog of normaal is.

Aan de slag dus

Droogte is een probleem dat ons op allerlei gebieden raakt. We kunnen ook allemaal ons steentje bijdragen aan de oplossing.

Meer informatie op brabant.nl

Droogte in de zomer: het nieuwe normaal?

Ook Noord-Brabant kampt met droogte. Voor een goed begrip van de uitdagingen en oplossingen van droogte is het handig om onderscheid te maken tussen droog weer, droogte (korte termijn) en verdroging (lange termijn).