Kavelruil, een emotioneel proces

"Vrijwillige kavelruil is vaak een oplossing maar kost tijd."

Het Natuurnetwerk Brabant moet een aaneengesloten netwerk van natuurgebieden worden. Maar overal in het gewenste netwerk liggen nog agrarische kavels die niet passen in een natuurgebied. Het aankopen of vrijwillig ruilen van deze kavels helpt hierbij.

Een kavel aankopen en omzetten van landbouw naar natuur lijkt niet zo ingewikkeld. Toch kan het jaren duren voordat dat lukt. Een productieve kavel is waardevol. Dus is verkopen voor een boer meestal onbespreekbaar. Vrijwillig ruilen voor een andere kavel is een precair proces dat tijd kost.

Dommeldal de Hogt

Een voorbeeld van een kavelruil is gestart in het gebied Dommeldal de Hogt. Dit gebied ligt in drie gemeentes: Waalre, Eindhoven en Veldhoven.

De aanleiding om het kavelruilproces in 2016 op te starten was naast de realisatie van het Natuurnetwerk Brabant (NNB) de uitvoering van de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS). Ook het nieuwe tracé van de N69, structuurversterking van de landbouw en versterking van het landschap zijn onderwerpen in de integrale gebiedsontwikkeling die daar zo’n zes jaar geleden is gestart. Op hoofdlijnen komen de betrokken gemeenten, provincie, waterschap De Dommel, ZLTO, Natuurmonumenten, Brabants Particulier grondbezit en Brabant Water tot een eerste schets voor het gebied. De overlap van de verschillende projecten, programma’s en overheidsdoelen met hun eigen tempo, ambities en urgentie, biedt veel mogelijkheden. Tegelijkertijd maakt dit alles het ook een complexe puzzel.

Onderdeel van deze puzzel in Dommeldal de Hogt is de kavelruil, waarbij aanvankelijk ongeveer tien boeren betrokken zijn. Naast de ambities van de genoemde partners speelt het belang van die boeren. Ruilen is kansrijk, maar dan wel tegen een kavel op de juiste plek en onder de juiste voorwaarden.

Op zoek naar kavels

In Dommeldal de Hogt waren bij de start onvoldoende ruilgronden beschikbaar. De provincie is daarom op zoek gegaan naar landbouwgrond om aan te kopen. Een zoektocht die vanwege grondschaarste veel tijd in beslag heeft genomen.

Aan alle agrarische bedrijven in het gebied is gevraagd wat hun toekomstplannen zijn. Wil misschien iemand stoppen en landbouwgrond verkopen? Dat bleek niet het geval. Ook was er geen belangstelling om over te gaan op ondernemen in het natuurnetwerk. Gelukkig kwam er een oplossing: een boer uit Bergeijk, die een grote kavel in Waalre erft. Die boer wil grond ruilen met de gemeente Bergeijk. De gemeente Bergeijk wil geen grond in eigendom in een andere gemeente en doet daarom een voorstel. De ruil wordt uitgebreid met Natuurmonumenten en de provincie, waarbij Natuurmonumenten eigenaar wordt van ruilgrond in Waalre.


Natuurmonumenten heeft ook ruilkavels in Waalre kunnen aankopen van boeren die door de geplande aanleg van de Grenscorridor-N69 gronden aan de overzijde van die weg zouden krijgen. Zij konden hun eigendom ruilen met gronden aan de andere kant van de weg. Ook op die manier komt ruilgrond beschikbaar voor het kavelruilproces in Waalre.

De puzzelstukjes

De ene kavel is de andere niet als het gaat om productiviteit, bodemkwaliteit, de aanwezigheid van een beregeningsput en soms ook bodemverontreiniging. Ook de aaneengesloten ligging van kavels is gunstiger in het dagelijks werk op een boerderij. Ruilen lukt alleen als alle partijen er om de ene of andere reden beter van worden.

Als vragende partij moet de overheid zelf als eerste over de brug komen met een aantrekkelijk aanbod. De grondeigenaar heeft tijd nodig om na te denken en af te wegen of het wel in zijn belang is om te ruilen. Een perceel is altijd goedkoper wanneer het te koop wordt aangeboden dan wanneer een koper er om moet vragen. In de praktijk blijkt daarom dat elke hectare die de overheid wil hebben in het natuurnetwerk geruild moet worden tegen meer dan een hectare agrarische grond. Het ruilen van een huiskavel bleek (haast) onmogelijk.

In Dommeldal de Hogt is ook ondervonden dat het ruilen met pachters en met verpachte kavels het proces bijzonder moeilijk maakt.

Kavelruil-coördinator

Van essentieel belang bij kavelruil is dan ook de rol van de kavelruil-coördinator. Hij is onafhankelijk, heef geen eigenbelang, is ervaren, spreekt de taal van de mensen en is een bekende in het gebied. De coördinator gaat met alle partijen aan tafel en inventariseert de wensen en belangen Hij zorgt er verder voor dat de ruil rechtvaardig is. Daarvoor is het nodig om vooraf de spelregels vast te leggen en je daar aan te houden. Zo weet iedereen wat de mogelijkheden zijn en wat niet kan. Een van de spelregels is dat onafhankelijke taxateurs de waarde van een kavel vaststellen en dat daarover geen discussie meer mogelijk is. Een tweede spelregel is dat er duidelijke deadlines zijn. Dit om uitstellen en twijfelen te voorkomen. Dat betekent dat ook ‘nee’ zeggen tegen een voorgestelde ruilvariant kan.

Puzzelen, puzzelen en onderhandelen.

In Dommeldal de Hogt puzzelen negen boeren samen. Dit zorgt voor veel draagvlak voor de vrijwillige kavelruil. De kavel-coördinator heeft een team achter zich dat hen helpt puzzelen en onderhandelen. Uiteindelijk komen ze met een voorstel waarin ze alleen veldkavels ruilen.

De gunfactor

Ralph Akkermans (Coördinator grondverwerving bij de provincie) weet uit ervaring dat de emotie een grote rol speelt: “De ruil moet goed en rechtvaardig voelen, dan moet het financieel ook kunnen en het zakelijke belang lijkt soms wel op de laatste plaats te komen. Iedere deelnemer in de ruil moet uiteindelijk alleen kijken naar zijn eigen voordeel, maar dat gaat niet vanzelf. Ieder mens weegt zijn belangen en dat afwegen is ook altijd een vergelijk met anderen.“

Pas als elke aankoop en verkoop van elke kavel toegezegd is kan de hele puzzel naar de notaris en komen alle kopers en verkopers voor de ondertekening van één akte. Als er een toch op het laatste moment niet meer meedoet gaat de hele ruil dus niet door!

Toekomst

In totaal wisselt ongeveer 90 hectare van eigenaar. In het Natuurnetwerk Brabant komt hierdoor 33 hectare beschikbaar voor Natuurmonumenten. Projectleider Frank Niessen van gemeente Waalre zegt over de strategie voor de toekomst: “We doen een beroep op al onze partners, wie wil zijn nek nog eens uitsteken zoals Natuurmonumenten dat gedaan heeft?” Want in Dommeldal de Hogt is met deze ruil een derde van de agrarische kavels in het NNB beschikbaar gekomen voor natuurontwikkeling. De resterende circa 60 hectare zijn huiskavels. De uitdaging is om die ook door vrijwillige kavelruil beschikbaar te krijgen voor natuurontwikkeling.

Gebiedsimpulsmaatregelen Grenscorridor N69

Dommeldal de Hogt is een deelgebied in de Grenscorridor N69. De gebiedsimpulsmaatregelen hebben als doel de ruimtelijke kwaliteit van het gebied te verbeteren voor de thema’s landbouw, natuur, water, recreatie en landschap.

Deel op social media