KLOOSTERWAARDEN

Niet van deze tijd?


Is het kloosterleven ‘niet meer van deze tijd’? En hebben bijbehorende kloosterwaardes zoals rust, verdieping, gemeenschapszin en zorgzaamheid dan geen waarde meer voor onze samenleving? Wouter Prins, curator van Museum Krona in Uden, meent van niet. Sterker nog: hij ziet de behoefte aan kloosters net toenemen.

Door: Wouter Prins


Al enige decennia staat het kloosterleven te boek als wereldvreemd en ouderwets. Toen ik zo’n 25 jaar geleden aan de slag ging in Museum Krona in Uden, klonk het al bij tijd en wijle. Die paar overgebleven nonnen in de abdij naast het museum konden hun domicilie maar beter verlaten, werd mij ingefluisterd. Er werd gedroomd en gespeculeerd over een nieuwe, meer eigentijdse invulling van het kloostercomplex. Horeca, culturele voorzieningen, een parkeerterrein voor het nabijgelegen centrum. Het kwam allemaal voorbij, het werd allemaal niet bewaarheid. Gelukkig maar, zouden wij nu zeggen. De Birgittinessen bleken standvastig. Hun abdij, Maria Refugie, is gebleven wat het altijd al was: een toevluchtsoord, een eiland aan de rand van het centrum. Wie het gebied van bovenaf bekijkt, komt tot de conclusie dat deze beeldspraak steeds meer op zijn plaats is. De bebouwing is aan alle kanten opgerukt. Het abdijcomplex is omsloten geraakt en in meerdere opzichten uitgroeid tot een hortus conclusus: een omsloten tuin, een metafoor die al sinds de middeleeuwen voor kloosters wordt gebruikt.

Grote behoefte aan kloosters

Het is waar. Kloosters zijn niet van deze tijd. Maar anders dan eind vorige eeuw velen voorzagen, kan dit ‘niet van deze tijd’ ook op een positievere wijze worden uitgelegd. Sterker nog: er is momenteel een grote behoefte aan kloosters, net omdat zij niet van deze tijd zijn. Kloosters staan voor rust, verdieping, spiritualiteit; waarden die in onze tijd in het gedrang komen. Ook andere waarden en idealen verbonden aan het kloosterleven zoals gemeenschapszin, barmhartigheid en zorgzaamheid, eenvoud en duurzaamheid, kunnen van betekenis zijn voor de maatschappij van de toekomst.

Een regime van zijn

Iemand die op een bijzondere en geheel eigen wijze kloosterwaarden heeft onderzocht, is de kunstenaar Christian Nyampeta. Voor zijn werk onderzoekt Nyampeta vormen van samenleven. Hiervoor verbleef hij enige tijd in het benedictijnerklooster in Vaals. Vaals trok hem bijzonder aan vanwege de architectuur van Dom van der Laan. Tegelijkertijd was hij in de gelegenheid om het monastieke leven van dichtbij te volgen. In een interview resumeert hij zijn bevindingen: “Ik volgde de monniken in hun dagelijkse routines die vaak van minuut tot minuut vastliggen. Het is opvallend hoe doordacht alles is. Zelfs handgebaren worden hierdoor fascinerend. Hun dagelijks leven is nauwelijks fysiek en een eenvoudige wuif in de gangen werd daardoor ineens heel betekenisvol… Je moet veel opofferen om in een gemeenschap te leven en dat is zichtbaar binnen een klooster. Het wordt niet voor niets ook een orde genoemd. Het is in feite een regime van zijn. Maar dit is ook bevrijdend, omdat je weet wat je moet doen, hoe je dag eruit zal zien. De rest is afleiding en kan worden genegeerd. In een klooster wordt afleiding vermeden. Dit is iets waar wij, levend buiten het klooster, in een samenleving die er op gericht lijkt om ons constant af te leiden, van kunnen leren.”

Tijd als herhaling

De kloosterorde, het ritme van de getijden, is een poging om in harmonie te leven met de tijd. Niet met de actuele tijd, het bij-de-tijd-zijn, maar met een tijd die in het perspectief staat van de eeuwigheid.


Kloosterlingen leven in de tijd, ze worden net als iedereen iedere dag opnieuw een dag ouder, maar ze beleven deze tijd in de vorm van een herhaling. Dit gegeven intrigeerde Jasper Kuipers. In opdracht van Museum Krona in Uden maakte hij een animatie, een doorlopende tekenfilm (loop) van 7 minuten.


Weaving Time

Animaties worden gekenmerkt door ‘een kop en een staart’. Een getekende verhaallijn met een begin en een einde. En dat lijkt ten dele in strijd met het kloosterleven, waarin de cyclus, de herhaling, prevaleert en domineert. De animatie die Kuipers heeft gemaakt, getiteld ‘Weaving Time’, bestaat uit een tekenfilm die op drie schermen als een drieluik wordt getoond. De film is geïnspireerd op rituelen die met het kloosterleven samenhangen: bidden, schoonmaken, klokkenluiden, het deeg kneden. Er wordt ingezoomd op handen die in de loop der tijd ouder worden. Tegelijkertijd suggereert de loop dat de handelingen doorgaan en worden overgenomen door een volgende generatie kloosterlingen.


De beelden op de drie schermen zijn gelijk, maar worden anders aaneengeregen, verschillend gerangschikt en lopen niet synchroon. De tijd lijkt daardoor zowel lineair als cyclisch te verlopen. Zo wordt in Weaving Time het heden met het eeuwige verbonden.



"Wat kan de betekenis van het kloosterleven zijn voor innovatieve sectoren zoals de foodsector en de hightech wereld?"


Een nieuw platform voor debat

Christian Nyampeta en Jasper Kuipers beschouwen het kloosterleven vanuit hun werk. Het kloosterleven transformeert bij hen tot een spiegel, waartegen ons eigen leven zich aftekent. In zijn dwarsheid, zijn buiten-de-tijd staan is het kloosterleven leerzaam, intrigerend en op sommige onderdelen ook inspirerend. Het is de moeite waard om de waarden van deze bijzondere levensvorm naast de idealen van onze toekomstige maatschappij te leggen. Wat kan de betekenis van het kloosterleven zijn voor innovatieve sectoren zoals de foodsector en de hightech wereld? Museum Krona zou graag een bijdrage willen leveren aan dit debat. Het vernieuwde museumcomplex biedt hiervoor een geschikt podium, zoals na de oorlog het Kruithuis in Den Bosch het onderkomen vormde voor de bijeenkomsten van de Bossche School onder leiding van Dom van der Laan. Het is tijd voor een debat over de waarden van het kloosterleven voor onze toekomst, in de tijdloze omgeving van een abdij.



Noot:

Christian Nyampeta is geciteerd uit: Posities, Hoe goed te leven, Christian Nyampeta in gesprek met Maaike Lauwaert, in Metropolis M, dec 2015